विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 107, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ८४ ) तास्तासां तटप्रान्तविहारिणीनां यस्य नृपस्यान्त पुरसुन्दरीणामन्तः-पुरपुरन्ध्रीणां लावण्यनिष्यन्दं लावण्यरसं लब्ध्वा प्राप्य पीयूषस्यामृतस्य संदर्शनं चिरकाला- नन्तरं प्रत्यक्षीकरणं तज्जन्यं सौख्यमानन्दं सुधादर्शनजन्यामोदसमानमानन्दमाप लेभे। देवैरमृतस्य गृहीतत्वात्स्वसमीपे तस्याऽभावात्सम्प्रतं तल्लावण्यामृतं दृष्ट्वा पूर्वमानन्दं प्रापेति भावः। स्त्रीणां लावण्यस्य पीयूषेण साम्यदर्शनादुपमालङ्कारः। भाषा देवो ने, जिसमें से अमृत जैसी सारभूत वस्तु निकाल ली है, ऐसे समुद्र ने अपने तट पर घूमने वाली उस राजा की रानियों के लावण्य रूपी अमृत रस को प्राप्त कर अमृत को प्रत्यक्ष देखने का सौख्य पाया। अर्थात् अपनी गई हुई प्रिय वस्तु के फिर मिल जाने पर जैसा आनन्द होता है वैसा आनन्द समुद्र को प्राप्त हुआ। जयैकरागी विजयोद्यमेषु दृष्ट्वा प्रयाणावधिमम्बुधिं यः। उत्कण्ठितोऽभूद्दशकण्ठशत्रु-सेतौ समस्यापरिपूरणाय ॥११३॥ अन्वयः जयैकरागी यः विजयोद्यमेषु अम्बुधिं प्रयाणावधि दृष्ट्वा दशकण्ठशत्रु- सेतौ समस्यापरिपूरणाय उत्कण्ठितः अभूत्। व्याख्या जयस्य विजयस्यैवैको रागी प्रेमी विजयैकरतिर्यो नृपो विजयोद्यमेषु विजय- यात्रारवम्बुधिं समुद्र प्रयाणस्य गमनस्यावधिं चरमा सीमां दृष्ट्वा विज्ञायाऽग्रेगम- नस्य प्रतिरोधकं मत्वा दशकण्ठस्य रावणस्य शत्रू रामस्तस्य सेतुस्तस्मिन् समस्या- परिपूरणाय राम-निर्मितार्धनष्टसेतोः पुनर्निर्माणायोत्कण्ठित. समुत्सुकोऽभूत्। भाषा केवल विजय ही प्राप्त करने का प्रेमी वह राजा विजय-यात्राओ की चरम- सीमा समुद्र को देखकर रावण के शत्रु राम जी के बनाये हुए टूटे पुल को पूरा बनाने के लिये उत्कण्ठित हुआ। दोर्दण्डदर्पाद्द्रविडप्रकाण्डं यः सम्मुखं धावितमेकवीरम् । अभाजनं वीररसस्य चक्रे बाणोत्करच्छिद्रपरम्पराभिः ॥११४॥