विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 122, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ९९ ) कर्मणि विषये क्षमं समर्थं निरीक्ष्य विलोक्य भवाय शिवाय शिवेन सह युद्धकरणार्थं तस्य वशीकरणार्थं वा भूयः पुनः धनु कार्मुकं परिबोध्यते सजीक्रियते । एषा चक्षुषां साहाय्येन साफल्यं निश्चितमिति धियेति भावः । अत्र वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः । भाषा जिस नगरी की मृगनयनी स्त्रियों के हावभावो को तीनो लोको को वश कर लेने में समर्थ समझ, शंकर की हार का स्मरण रखने वाला कामदेव मानो शिव को हराने या वश में करने के लिये फिर अपना धनुष तैयार कर रहा है। अर्थात् इन मृगनयनियों की सहायता से अब शंकर को वश में कर लेना सरल है, ऐसे विचार से फिर से धनुष तैयार किया । स्मर-प्रशस्तिप्रतिवस्तुतां गताः सलीलदात्यूहसमूहनिस्वनाः । भवन्ति यत्र क्षणमात्रविश्रम-प्रदायिनः कण्ठरवेषु योषिताम् ॥१५॥ अन्वयः यत्र स्मरप्रशस्तिप्रतिवस्तुतां गताः सलीलदात्यूहसमूहनिस्वनाः योषितां कण्ठरवेषु क्षणमात्रविश्रमप्रदायिनः भवन्ति । व्याख्या यत्र पुरे स्मरस्य कामस्य प्रशस्तिः कीर्तिप्रशंसा तस्याः प्रतिवस्तुता तत्पर्याय- रूपत्वं गताः प्राप्ता लीलया विलासेन सहितास्सलीला दात्यूहा जलकाकाः पक्षिविशेषाः 'दात्यूहः कालकण्ठकः' इत्यमरः । तेषा समूहस्य नि स्वनाः शब्दा योषिता स्त्रीणा कण्ठरवेषु भाषणकार्येषु गीतेषु वा क्षणमात्रमल्पकालपर्यन्तं विश्रमं शान्ति प्रददतीतिविश्रमप्रदायिनो शान्तिदातारो भवन्ति । तत्रत्यानां नारीणां शब्दो दात्यूहकूजितसन्नाधुर इति व्यज्यते । उपमाध्वनि । भाषा जिस नगरी में कामदेव की विरुदावलिस्वरूप पिहकने वाले पपीहों के शब्द, स्त्रियो के बोलने या गाने में उनकी आवाज थोडे देर के लिये बन्द कर उन्हे विश्राम देते हैं । अर्थात् पपीहो के शब्द के समान मनोहर उन स्त्रियो की कण्ठध्वनि थी ।