विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 154, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( १३१ ) व्याख्या पयसे दुग्धाय 'पयः क्षीर पयोऽम्बु च' इत्यमर । चन्द्र सुधांशु निष्पीड्य निष्पीड्य सुधा चन्द्रगत पीयूष तस्या राज्ञा अय तदीयस्तौ तदीयो स्तनौ एव कुम्भौ तयोर्नृपपत्निकुचकुम्भयोर्ध्रुव निश्चयेन निवेशिता प्रवेशिता । यद्यस्मा- त्कारणात् तयो कुचयोरुत्पलं नीलोत्पलभिव श्यामल कृष्णदर्पमानन चूचुकः 'चूचुको ना कुचाननम्' इति रत्नकोश । लाञ्छनस्य चन्द्रस्यकृष्णचिन्हस्य छाया कान्तिस्तया सहितमिति सलाञ्छनच्छायमिव व्यराजत शुशुभे । चन्द्रस्यसुधा- गमसम्बन्धेन कलङ्ककान्त्या अप्यागमनसम्भवादुत्प्रेक्षालङ्कार । भाषा (उस बालक के दूध पीने के लिये) दूध के स्थान पर चन्द्रमा को निचोड कर अमृत ही रानी के स्तन रूपी घडो में अवश्य भरा गया होगा । क्यो कि उन दोनो स्तनो के नीले कमल के ऐसे काले चूचुक, (ढपनी, स्तन के ऊपर की घुडी) चन्द्रमा के कलङ्क की कान्ति से युक्त दिखाई देते थे अर्थात् काले थे । गर्भिणी के चूचुक काले हो जाते हैं । नरेन्द्रकान्ताकुचहेमकुम्भयोः सुधारसं क्षीरमिषेण बिभ्रतोः । हिमोपचारार्पितमार्द्रचन्दनं श्रियं दधौ गालनशुश्रवाससः ॥६४॥ अन्वयः क्षीरमिषेण सुधारसं बिभ्रतोः नरेन्द्रकान्ताकुचहेमकुम्भयोः हिमोप- चारार्पितम् आर्द्रचन्दनं गालनशुश्रवाससः श्रियं दधौ । व्याख्या क्षीरस्य दुग्धस्य मिषेण व्याजेन सुधारसममृतरस बिभ्रतोर्धारयतो नरेन्द्र- स्याहवमल्लदेवस्य कान्ता वल्लभा तस्या कुचावेव हेमकुम्भो सुवर्णकुम्भौ तयोरुपरि हिमोपचाराय शीतोपचारायार्पित विलिप्तमार्द्रचन्दनं कृतार्द्रचन्दन- लेपो गालनं स्रावण क्षरण वा तस्य शुभ्र शुक्लं वासो वस्त्रं तस्याऽमृतस्रवाय- णार्थदेवतायवस्त्रस्य शोभां कान्ति दधौ बभार । चन्दनस्य शुक्लवर्णत्वात्स्राविनादृ- ध्रवस्त्रत्वारोप । अत्रनिदर्शनालङ्कार । 'संभवन्वस्तुसम्बन्धोऽसंभवन्वाऽपि कुत्रचित् । यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना ।'