विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 160, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( १३७ ) रशना तथा' इत्यमर । कलापस्तत्समूहस्तत्र स्थितानि माणिक्यानि मणयस्तेषां मरीचिभि कान्तिभिर्हेतुभूतैरुदेष्यतो भविष्यतो सूर्यसमस्य भास्करतुल्यस्य तेजसो वीरपा पुरोऽग्रे समुद्गत समुदित बाल भूतमतातपमिव प्रकाशमिव 'प्रकाशो द्योत आतप' इत्यमर । दधे धारयामास । भविष्यतो सूर्यसमतेजस्विन पुत्रस्य जन्मत प्राक् प्रकाशमिवेति भाव । अत्र मणिकिरणेषु प्राकातपस्योत्प्रे- क्षणादुत्प्रेक्षा । भाषा पृथ्वी के भूषण रूप राजा की पत्नी करधनी में जड़ हुए माणिक्यों की ज्योति से मानो उदय होने वाले सूर्य के तेज के पहिले फैले हुए प्रात कालीन प्रकाश को धारण करती है । अर्थात् जिस प्रकार सूर्य का उदय हो कर तेज फैलने के पूर्व ही प्रकाश होने लगता है उसी प्रकार तेजस्वी पुत्र के उत्पन्न होने के पूर्व ही मानो वह करधनी में के माणिक्य का प्रकाश पड़ रहा था । क्षपामुखेषु प्रतिबिम्बितः शशी हृदि क्ष्मावल्लभलोलचक्षुषः । जगाम गर्भे दधतः सुखस्थितिं नरेन्द्रसूनोरुपधानतामिव ॥७३॥ अन्वय. क्षपामुखेषु क्ष्मावल्लभलोलचक्षुष हृदि प्रतिबिम्बितः शशी गर्भे सुखस्थितिं दधत नरेन्द्रसूनो उपधानताम् इव जगाम । व्याख्या क्षपामुखेषु प्रदोषेषु 'प्रदोषो रजनीमुखम' इत्यमर । क्ष्माया पृथ्व्या वल्लभस्य प्रियस्य पृथ्वीपतेरित्यर्थ । लोलचक्षुषश्चञ्चलनयनाया कान्ताया हृदि हृदये 'चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वात्त हृन्मानसं मन ' इत्यमर । प्रतिबिम्बित प्रतिबिम्बत्वं प्राप्त शशी चन्द्रो गर्भ उदरे सुखेनाऽक्लेशेन स्थितिं निवासं दधत धृवतो नरेन्द्रसूनो राजपुत्रस्योपधानतामिवोपधीयते आरोप्यते शिरोऽनेनेत्युपधानं तस्य भावस्तामुपबर्हणत्वमिव 'उपधान तूपवह ' इत्यमर । अगाम प्राप । उपबर्हस्य सादृश्यं यथाविति । उपधानं वर्तुलाकारं लम्बाकारञ्च भवति । अत्र चन्द्र- सादृश्याद्वर्त्तुलाकारस्यैवोेपधानस्य ग्रहणम । बालार्थ वर्तुलाकारमुपधानमेव लोके दृश्यते । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार ।