विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( १५५ ) व्याख्या यद्यस्मात्कारणादसौ स उन्नतोऽभ्युदयोन्मुख आत्मा यस्य स, कुमारो राजपुत्र उपविष्टान् भूमावासीनान् पुरुषान् त्यक्त्वा विहाय तदुत्सङ्गं परित्यज्येत्यर्थः । समुत्थितानामूर्ध्वस्थानां पुरुषाणां सविधे तदङ्केषु जगाम स्वेच्छया गतवान् तेन कारणेन नीचेषु नीचजनेष्वागामि भविष्यदधिकमतद्रूपं वैमुख्यं विरुद्धदिशि गतं मुखं यस्य स तस्य भावो वैमुख्यं नीचप्रतिकूलत्वमचाचक्षत इव जनादेवाऽसूचयदि- वेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा चूंकि यह उन्नत आत्मा वाला बालक बैठे हुए मनुष्यों की गोदों को छोड़ कर खड़े भये हुए मनुष्यों की गोदों में जाता था इससे मानो उसने प्रकट कर दिया कि यह भविष्य में नीचे या नीच मनुष्यों से अधिक विमुख रहेगा । धात्रेयिकाया स्मितपूर्वकं य-द्दत्त हुङ्कारमसौ कुमारः । अपूरयत्तेन नृपस्य कर्णौ पेयूषगण्डूषपरम्पराभिः ॥७॥ अन्वयः यत् असौ कुमारः धात्रेयिकायाः स्मितपूर्वकं हुङ्कारम् अदत्त तेन पेयूष- गण्डूषपरम्पराभिः नृपस्य कर्णौ अपूरयत् । व्याख्या यद्यस्मात्कारणादसौ पूर्वोक्तः कुमारो राजपुत्रो धात्रेयिकाया उपमातुः स्मितपूर्वकं सस्मितं हुङ्कारशब्दं बालस्वाभाविकशब्दमदत्त दत्तवान् तेन कारणेन पेयूषस्याऽमृतस्य गण्डूषं मुखप्रकृतिः 'गण्डूषो मुखपूर्तौ स्यादल्पहस्ताम्बु- सावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपिह्यात्' इति हेमः । तेषां परम्पराभि सन्ततप्रयो- गैर्नृपस्य राज्ञः कर्णौ श्रोत्रेऽपूरयत् संपूरितवान् । उपमात्रे हुङ्कारदानहृष्टबाल- लीलया राजाऽन्तरङ्गपरिपूर्य्यमानो बभूवेति भावः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः । भाषा यह बालक अपनी दाई के पुचकारने पर मुस्कुराते हुए हुँकारी भरता था इससे वह राजा के दोनों कानों को अमृत के गण्डूष की परम्परा से भर देता था । अर्थात् उन हुंकारियों को सुन कर राजा को परम आनन्द होता था ।