भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 191, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 191

( १६६ ) भाषा स्वाभाविक धीरता से सुन्दरियों के आकर्षण में न पड कर उनकी अवहेलना करने वाले उस राजपुत्र पर, कामवेग से चलायमान मन वाली सङ्कुचित अतएव सुन्दर भौंवा की शोभा से युक्त नागरिक सुन्दरियों के नेत्र कमल, क्रोध से पडते थे । अर्थात् अपनी अवहेलना देखकर नागरिक सुन्दरियाँ भौंवें चढाकर क्रोध से उसे देखती थीं । लावण्यलक्ष्मीकुलधाम्नि तत्र विवर्द्धमाने शनकैः कुमारे । कासामजायन्त न कामिनीनां निद्रादरिद्राणि विलोचनानि १ ॥२२॥ अन्वयः तत्र लावण्यलक्ष्मीकुलधाम्नि कुमारे शनकैः विवर्द्धमाने सति कासां कामिनीनां विलोचनानि निद्रादरिद्राणि न अजायन्त । व्याख्या तत्र कल्याणपुरे लावण्यस्य सौन्दर्यस्य या लक्ष्मी श्रीस्तस्याः कुलधाम कुलगृहं तस्मिन् 'धाम तेजो गृहे भगो' इत्यमरः । सौन्दर्यशोभाकुलगृहे तस्मिन् कुमारे राजपुत्रे शनकैः शनैः शनैर्विवर्द्धमाने सति वर्द्धिते सति कासां कामिनीना- मङ्गनानां विलोचनानि नयनानि निद्रादरिद्राणि निद्रारहितानि नाजायन्त न जातानि अपितु सर्वाः कामिन्यो रात्रौ तस्य स्मरणान्निद्रां न लेभिरे । तस्याद्भुत- सौन्दर्यश्रियमवलोक्य सर्वा अपि कामिन्यः कामपरवशाः सत्यो रात्रौ निद्रां न लेभिर इति भावः । भाषा सौन्दर्य की शोभा के कुलगृह स्वरूप उस राजपुत्र के धीरे २ बडे होने पर उस कल्याण पुर म कौन ऐसी युवतियाँ थीं जिन्हें निद्रा का दारिद्र्य न हुआ । अर्थात् अलौकिक सौन्दर्य से सुशोभित उस राजपुत्र को देख कर सब युवतियाँ काम पीडित हो निद्रा से वञ्चित हो गईं । १ अयमेव भाव प्रकारान्तरेणास्य रागस्य विवक्षितत्वे श्लोके प्रदर्शित ।