विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २०८ ) व्याख्या तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य मदो दानमस्तेयेषु ते मदा मदयुक्ताः 'अर्श आदिभ्यो- जित्यच् प्रत्ययः' । स्तम्बेरमा गजाः 'इभः स्तम्बेरमः पद्मी' इत्यमरः । तैर्मदोन्मत्त- गजैर्मलये मलयपर्वते न सन्ति द्रुमा अस्मिन्निति निद्रुमः न निद्रुमोऽनिद्रुमः, अनिद्रुमो निर्द्रुमः कृत इति निर्द्रुमीकृतस्तस्मिन् 'अभूततद्भावे संपद्यकर्तरि च्विरिति च्विः प्रत्यय' । भक्षणाद्भञ्जनाच्च वृक्षरहिते कृते सति चन्दनवायूनां चन्दनद्रुमसम्र्पकत्कच्छीतलसुगन्धिपवनानां दक्षिणानिलानामित्यर्थः । लक्षयम- विनाशि चिरकालतभवेत्यर्थः । दुर्भिक्षमभावोऽभूदित्यहं मन्ये तर्कयामि । गत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । भाषा उसके मदोन्मत्त हाथियो द्वारा मलयाचल का, वृक्षों को तोडने और खाने से, वृक्ष रहित कर दिये जाने पर चिरकाल के लिये शीतल, मन्द, सुगन्ध वायु का (दक्षिणानिल का) अकाल पड गया होगा ऐसा में समझता हूँ । चन्दनस्यन्दिडिण्डीरच्छलेन मलयाचलः । पिण्डं श्रीखण्डवृक्षाणां परोक्षाणामिवाकरोत् ॥४॥ अन्वयः मलयाचलः चन्दनस्यन्दिडिण्डीरच्छलेन परोक्षाणां श्रीखण्डवृक्षाणां पिण्डम् इव अकरोत् । व्याख्या मलयाचलो मलयाद्रिश्चन्दनाच्चन्दनवृक्षात्स्यन्दी प्रच्युतो डिण्डीरः फेनः 'डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः' इत्यमरः । तस्य च्छलेन व्याजेन परोक्षाणां भग्नानामत एव परलोकगतानां श्रीखण्डवृक्षाणां चन्दनतरूणां पिण्डमिव श्राद्धपिण्डमिवाऽ- करोत् कृतवान् । मृतेभ्यः सम्बन्धिभिः पिण्डदानं क्रियते तथैव मलयाचलः स्वोत्पन्नानां सम्प्रति नष्टानां चन्दनवृक्षाणा चन्दनस्यन्दिफेनव्याजेन पिण्डदानं कृतवानित्यर्थः । भाषा मलयाचल ने टूटे हुए चन्दन वृक्षो से चूने वाले (सफेद) फेनो के मिष से मानो मरे हुए अर्थात् नष्ट भए हुए चन्दन-वृक्षो का पिण्डदान किया ।