विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २१४ ) व्याख्या पादेषु पदेषु लग्नानि संसक्तानि पाथोघेः समुद्रस्य मौक्तिकानि येषां ते चरणसंसक्तमुक्ताकलापास्तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य गजा हस्तिनः क्षुण्णः पादसम्बन्धेन संचूर्णितो नक्षत्रपुञ्जो तारकासमूहो येन तस्य "नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः । सुरदन्तिन ऐरावतस्य सौन्दर्यं शोभां दधिरे संप्राप्ताः । निदर्शनालङ्कारः । भाषा उसके हाथी, जिनके पावो में समुद्र के मोती लग गये थे, नक्षत्र समूहो को कुचलने वाले इन्द्र के ऐरावत हाथी की शोभा प्राप्त कर रहे थे । तस्य वाहनमेकैकं गाहमानममन्यत । मन्दुरास्मरणायातमुच्चैःश्रवसमम्बुधिः ॥१४॥ अन्वयः अम्बुधिः तस्य गाहमानम् एकैकं वाहनं मन्दुरास्मरणायातम् उच्चैः- श्रवसम् अमन्यत । व्याख्या अम्बुधिः समुद्रः तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य गाहमानं समुद्रं प्रविशन्तमेकैकमेकैकं प्रत्येकं वाजिनं मन्दुरा वाजिराला 'वाजिराला तु मङ्गुरा' इत्यमरः । तस्याः स्मरणेनाऽऽयातं मदीया वाजिराला समुद्रेऽवतिष्ठत इति स्मृत्या समागतमुच्चै- : श्रवसमित्द्राश्वममन्यत मेने । तस्य वाजिनोऽतीव श्रेष्ठा इति भावः । समुद्रा- : देवोच्चैःश्रवत उत्पत्तिरिति पौराणिकी कथाऽत्र सूचिता । भाषा समुद्र ने, समुद्र में स्नान करने वाले उसके हर एक घोडे को, अपनी अश्व- : शाला का स्मरण कर आया हुआ उच्चैःश्रवा नाम का इन्द्र का घोडा ही : समझा । अर्थात् उसको हर एक घोड़ा उच्चैःश्रवा के ऐसा ही था । उच्चै- : श्रवा नामक इन्द्र के घोडे की उत्पत्ति समुद्र में से ही हुई है । तद्दन्तिपदसंघट्ट-त्रुटन्मौक्तिकशुक्तिकः । : चक्रेऽम्बुधिर्भयोद्भ्रान्त-हृदयस्फुटनभ्रमम् ॥१५॥