विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २१५ ) अन्वयः तद्दन्तिपदसंघट्टत्रुटन्मौक्तिकशुक्तिकः अम्बुधिः भयोद्भ्रान्तहृदय- स्फुटनभ्रमं चक्रे । व्याख्या तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य दन्तिनो हस्तिन 'दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विप' इत्यमर । तेषा पदाना चरणाना सघट्ट आमर्दस्तेन त्रुटन्ति स्फुटन्ति मौक्तिकानि मुक्ताफलानि यासु ता शुक्तयो मुक्तास्फोटा 'मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्ति' इत्यमर । यस्मिन् सोऽम्बुधि सागरो भयेन त्रासेनोद्भ्रान्त विह्वलं यद्धृदयं तस्य स्फुटन विच्छेदस्तस्य भ्रम भ्रान्ति चक्रे । शुक्तिस्फोटनजनित- शब्देन समुद्रस्य हृदय स्फुटति किमिति प्रेक्षकाणा भ्रान्तिर्जातेति भाव । अत्र भ्रान्तिमानलङ्कार । भाषा उसके हाथियो के पाव के नीचे दब कर टूटने वाली मोतियो की सीपो से अर्थात् उनके शब्दो से, प्रेक्षको को, भय से विह्वल समुद्र का हृदय ही तो नही फट रहा है, ऐसा भ्रम हुआ । अन्विष्यन्मरणोपायं दुःखात्तत्सैन्यलुण्ठितः । कालकूटं हरग्रस्तं शुशोच पयसां निधिः ॥१६॥ अन्वयः तत्सैन्यलुण्ठितः पयसा निधिः दुःखात् मरणोपायम् अन्विष्यन् हरग्रस्तं कालकूट शुशोच । व्याख्या तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य सैन्यैर्यत्प्रलुण्ठितं हस्त्यश्वपदात्याहृतमेतद्भावित पयसां जलानां निधि समुद्रो दुःखाच्चमूसङ्क्षोभजन्यक्लेशान्मरणस्य मृत्योरुपायं यत्नमन्विष्यन् ध्यायन् हरेण शिवेन ग्रस्त स्वगले स्थापितं कालकूटं, कालकूटंनाम पूर्वं समुद्रे स्थितमुग्रं विषं शुशोच शोकेन सस्मार । मरणस्य सरलोपायमन्यं कञ्चिदमन्यमान कालकूटस्यैव तादृश सामर्थ्यं निदिध्यानानन्तरस्य या हरग्रस्त्वेक-