भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 240, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 240

( २१९ ) व्याख्या धनुश्चापं धुनोनेन संचालयता टङ्कारयता वा तेन विक्रमाङ्कदेवेन 'गाङ्ग- कुण्डस्य गाङ्गकुण्डचोलपुरनामकस्य पुरस्य नगरस्य स्त्रीणां ललनानां मुखेन्दव आननचन्द्रा गलन्ति भूमौ पतन्ति कुण्डलमण्डलानि कर्णभूषणसमूहा येभ्यस्ते स्रस्तोत्तंससमूहाः कृता विरचिता इति चित्रमाश्चर्यकरम् । गाङ्गकुण्ड-चोलपुरस्य विजयः कृतस्तेन युद्धे मृतानां पतीनां नाशात् स्त्रीणामाभूषणत्यागः संजात इति भावः । अथवा कर्णफोटकेन भयंकरधनुष्टङ्कारेण पूरिताना कर्णाना शम्पना- तद्गतभूषणपतनं जातमिति भावः । अत्रधनु कम्पनेन कुण्डलाना निपत- नोक्तेयाऽसङ्गत्यलङ्कारः । "कार्यकारणयोभिन्नदेशतायामसंगतिः" इति लक्षणात् । भाषा उसके धनुष की टङ्कार करते रहने से गङ्गकुण्ड चोलपुर की स्त्रियों के मुखचन्द्र, कान के आभूषणों से रहित हो गए, यह एक आश्चर्य की बात है । अर्थात् धनुष के कर्ण के लिये असह्य, टङ्कारों से कान का पर्दा फटने लगने से कानों को जोर से हिलाने पर, उनमें के आभूषण गिर गए । अथवा पतिमरण से आभूषण धारण करना बन्द हो गया । यशःकूर्चिकया चित्रं दिग्भित्तिषु निविष्टया । द्रविडीगण्डफलके तेनावर्त्यत पाण्डिमा ॥२२॥ अन्वयः तेन दिग्भित्तिषु निविष्टया यशःकूर्चिकया द्रविडीगण्डफलके पाण्डिमा अवर्त्यत इति चित्रम् । व्याख्या तेन कुमारेण विक्रमाङ्कदेवेन दिश एव भित्तयस्तासु निविष्टया संप्राप्तिया यशसः स्वकीर्ते कूर्चिका यशोरूपश्वेतीकरणद्रव्यपदार्थस्य लेपनयन्त्रं तया द्रविडीनां द्राविडाङ्गनानां गण्डफलके कपोलस्थले पाण्डिमा शुक्लत्वमवर्त्यत प्रावर्त्यत शुक्लत्वं कृतमित्यर्थः । इति चित्रमाश्चर्यकरम् । पतिमरणात् खेदात् १ राजेन्द्र चोल (गंगैगोण्ड) निर्मापिता चोलराजधानी । कावेरीनद्यास्तटे विद्यमानाऽसीत् । सम्प्रति गङ्गकुण्डचोलपुरनाम्ना प्रसिद्धा ।