विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २५३ ) तद्बाहुदण्डविश्लेषे किं पौरुष करिष्यसि । प्रतिपालकवैधुर्यात् प्रताप परितप्स्यसे ॥७८॥ अन्वयः हे पौरुष ! तद्बाहुदण्डविश्लेषे किं करिष्यसि । हे प्रताप प्रतिपालकवैधुर्यात् परितप्स्यसे । व्याख्या हे पौरुष ! हे पुरुषार्थ ! "पुंभावे तत्क्रियायां च पौरुषम्' इत्यमरः । तस्याऽऽहवमल्लदेवनृपस्य बाहुदण्डो भुजदण्डस्तस्य विश्लेषे वियोगे किं करिष्यसि न किमपीत्यर्थं । तद्बाहुदण्डाभावे पुरुषार्थस्य सत्त्वं नास्तीति भावः । हे प्रताप ! हे तेजः । 'स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोपदण्डजम्' इत्यमरः । प्रतिपालकस्य संरक्षकस्याऽऽश्रयदातुस्तदित्यर्थः । राज्ञ आहवमल्लदेवस्य वैधुर्या- द्राहित्यात् परितप्स्यसे दुःखजन्यसंतापं प्राप्तोऽसि । आहवमल्लदेवे नृपे गते सति पौरुषप्रतापयोराश्रयाभावात्परिताप इति भावः । अत्र विनोक्तिनामाऽलङ्कारः । भाषा हे पुरुषार्थ ! आहवल्लदेव राजा के वियोग में अब तू क्या करेगा । हे प्रताप ! आश्रय के अभाव में तू दुःखी हो रहा है। अर्थात् आहवमल्लदेव राजा के न रहने से पौरुष और प्रताप दोनों ही निराधार हो गये । पद्मे पद्माकरानैव पुनः सद्मत्वमानय । अयं त्वया पतिभ्रंश-संतापोऽन्यत्र दुःसहः ॥७६॥ अन्वयः हे पद्मे ! पुनः पद्माकरान् एव सद्मत्वम् आनय । त्वया अयं पति- भ्रंश-संतापः अन्यत्र दुःसहः । व्याख्या हे पद्मे ! हे लक्ष्मि ! 'लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया' इत्यमरः । पुन भूयोऽपि पद्मानां कमलानामाकरास्तत्समूहास्तानेव सद्मत्वं गृहत्व नवासस्थानत्वमानय प्रापय । त्वया भवत्याऽयमनुभूयमान पत्युर्नृपस्य भ्रंशो