भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 290, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 290

( २७४ ) समझने लगा । क्योकि लक्ष्मी के सुख से मूढता को प्राप्त दुष्ट पापियो के लिय क्या अकर्त्तव्य है अर्थात् वे सब प्रकार के अन्याय के कार्य कर सकते हैं । भ्रामयन्नङ्कुशं दर्पात् द्विपेन्द्रमधिरुह्य सः । अख्यातिबीजवापाय चखानेव नभस्थलीम् ॥११२॥ अन्वयः सः द्विपेन्द्रम् अधिरुह्य दर्पात् ऽंकुशं भ्रामयन् अख्यातिबीजवापाय इव नभस्थलीं चखान । व्याख्या स सोमदेवो द्वाभ्यां मुखतुण्डाभ्यां पिबन्तीति द्विपास्तेषामिन्द्र श्रेष्ठं गजेन्द्र- मधिरुह्य समारुह्य दर्पादहङ्काराइङ्कुशं सृणि 'अङ्कुशोऽस्त्री सृणि स्त्रियाम्' इत्यमर । गजनियन्त्रणकारकं शस्त्रं भ्रामयन् संचालयन्नख्यातेर्दुर्यशसो बीजानां वापायेव रोपणायेव नभस्थलीं गगनस्थलीं चखान निखातवान् । हस्तिपका- दङ्कुशं गृहीत्वा दर्पेणाऽभ्रमिषं भ्रामयतस्तस्याऽपकीर्तिर्लोकहास्यञ्च जातम् । तत्कार्यं नभस्थल्यामख्यातिबीजरोपणायेव नभस्थलीकर्षणरूपमिति कविरुत्प्रेक्षते अर्थात् न केवलं पृथ्व्यां किन्तु नभस्थल्यामपि तस्याऽयश प्रसृतमिति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार । भाषा उत्तम गज पर सवार होकर, अभिमान से अङ्कुश को आकाश में चारो ओर फेरने वाले सोमदेव ने मानो अपयश के बीज को बोने के लिये आकाश रूपी खेत को जोता । अर्थात् इस लोक में ही नही किन्तु ऊर्ध्व लोक में भी उसका अपयश फैल गया । प्रणयप्रवणैवासीत् तस्य श्रीः सपरिग्रहा । परं नाङ्गीकरोति स्म विक्रमाङ्कः कलङ्किनीम् ॥११३॥ अन्वयः सपरिग्रहा श्रीः तस्य प्रणयप्रवणा एव आसीत् परं विक्रमाङ्कः कलङ्किनीं न अङ्गीकरोति स्म।