विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 295, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( २७९ ) किन्तु सर्वेषां नृपसेनागजानां धैर्यनाशं चक्रे। हरिणीच्छन्दः। 'रसयुगहयैन्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा' इति लक्षणात्। भाषा चालुक्य वंश के शिरोभूषण विक्रमाङ्कदेव ने मन में ऐसा निश्चय कर दुन्दुभी के निनाद से कान के पडदो को फाड़ते हुए, प्रस्थान कर दिया। साथ ही साथ साहसव्रती उसने क्रुद्ध होकर अपने बाणो से राजा की सेना के जितने ही हाथियो का धैर्य भग्न नही किया अर्थात् राजा सोमदेव की सेना के सब हाथियो को बाण मार कर भगा दिया। प्रत्यक्ता मधुनेव काननमही मौर्वीव चापोज्झिता शुक्तिर्मौक्तिकवर्जितेव कविता माधुर्यहीनेव च। तेनैकेन निराकृता न शुशुभे चालुक्यराज्यस्थितिः सामर्थ्यं शुभजन्मनां कथयितुं कस्यास्ति वाग्विस्तरः ॥१२०॥ अन्वयः एकेन तेन निराकृता चालुक्यराज्यस्थितिः मधुना प्रत्यक्ता काननमही इव, चापोज्झिता मौर्वी इव, मौक्तिकवर्जिता शुक्तिः इव, माधुर्यहीना कविता इव च न शुशुभे। शुभजन्मनां सामर्थ्यं कथयितुं कस्य वाग्विस्तरः (अस्ति)। व्याख्या एकेन तेन केवलमेकेनैव तेन विक्रमाङ्कदेवेन निराकृता परित्यक्ता चालुक्यस्य चालुक्यराजवंशस्य राज्यस्थिति राज्यदशा राज्यमर्यादा वा मधुना वसन्तेन चैत्रेण वा 'स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः' इत्यमरः। प्रत्यक्ता प्रकर्षण त्यक्ता काननस्याऽ- रण्यस्य 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। मही भूमिरिव, चापेन धनुषोज्झिता दूरीकृता मौर्वी इवेव, "मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः। मौक्तिकैर्मुक्ताभिर्वर्जिता रहिता शुक्तिरिव मुक्तास्फोट इव 'मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः' इत्यमरः। माधुर्येण माधुर्यगुणेन हीना विरहिता कविता काव्यमिव, च न शुशुभे न शोभिता बभूव। शुभं माङ्गलिकं जन्म जनुर्येषां ते शुभजन्मानस्तेषां 'जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भव' इत्यमरः। सामर्थ्यं शक्तिं कथयितुं