विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 431, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४२७ ) भाषा दूर तक ऊपर जाकर फिर नीचे आने वाली अर्थात् झूला झुलाने में उठकर बैठने वाली, अपने नितम्बो के शैथिल्य को त्याग कर उनसे काम लेने वाली ललनाएँ हिंडोलो के चलाने में जरा भी थकावट का अनुभव न करने से पुरुषों के द्वारा किये जाने वाले काम में अर्थात् विपरीत रति में उत्कृष्टता को प्राप्त हुईं । अर्थात् बिना थकावट झूला चलाने में अपनी कमर को आगे पीछे करने वाली ललनाओ ने विपरीतरति में अपनी समग्रता का परिचय दिया । कुचस्थलैनिर्दलितो वधूनां संजीवितः श्वाससमीरणेन । क्लेशातिरेकान्मलयानिलोऽभूद् भृत्येषु मान्यः कुसुमायुधस्य ॥२४॥ अन्वयः वधूनां कुचस्थलैः निर्दलितः मलयनिलः श्वाससमीरणेन संजीवितः (सन्) क्लेशातिरेकात् कुसुमायुधस्य भृत्येषु मान्यः अभूत् । व्याख्या वधूनां स्त्रीणां कुचस्थलैः कठिनस्तनमण्डलैर्दलितः आघातात्संचूर्णितो मलयानिलो दक्षिणसमीरणो वधूनामेव श्वाससमीरनेन वियोगजन्यदीर्घश्वास- वायुना संजीवितस्सन् समासादितप्राणः सन् प्रवृद्धस्सन्मित्यर्थः । क्लेशस्य कष्टस्याऽतिरेको बाहुल्यं तस्मात् कष्टप्राचुर्यात् कुसुमायुधस्य कामस्य भृत्येषु कर्मंकरेपु सहायकेष्वित्यर्थः । मान्यः प्रतिष्ठितोऽभूज्जातः । कामस्य दक्षिणा- निलोऽतीव प्रियः सहायकत्वादिति भावः । अत्र समीरणे सेवकवृत्तान्तसमा- रोपात् समासोक्तिरलङ्कारः । भाषा स्त्रियो के कठिन कुचस्थली से टकराकर गत प्राण होते हुए और स्त्रियो के ही वियोगजन्य उच्छ्वासो से पुनः जीवित मलयानिल, अधिक कष्ट भोगने के कारण कामदेव के भृत्यो या सहायको में मान्य हो गया । अर्थात् मलयानिल कामदेव का प्रधान सहायक है । यत्पूरयामास विलासदोलाः पुरन्धिभिः सिञ्जितनूपुराभिः । तेनोद्बसां मन्मथराजधानीं मन्ये वसन्तोमकरोद्वसन्तः ॥२५॥