विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ४५६ ) विधिः प्रक्रिया तस्मिन्संग्रद्धः सुसज्जोऽस्ति । शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः । "सूर्याश्वै- र्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्" इति लक्षणात् । रूपकालङ्कारः । भाषा वसन्त ने सब स्थानो में प्रेमकोप रूपी गांठ को खोल डालने के लिये कोयलो को आज्ञा दे दी । रत्यादि कामक्रीडाओ में मल्यानिल को मुख्य स्थान दे दिया । तीनो लोको में वियोगजनित कष्ट देने की उत्कट इच्छा रखने वाले कामदेव के साम्राज्य का मन्त्री, यह वसन्त, विरही जनो में, असम्भव दुःखो को उत्पन्न करने के काम में कटिबद्ध है । अर्थात् कोयल व मल्यानिल की सहायता से वसन्त ऋतु, वियोगियो को अत्यधिक कष्ट पहुंचाने की कामदेव की उत्कट इच्छा को पूर्ण करने में सहायता करता है । लीलास्नानविधिक्षमं मधुलिहां पुष्पेषु जातं मधु स्थायित्वं कलकण्ठकण्ठकुहरेष्वासेवते पञ्चमः । एकच्छत्रजगज्जयार्जनरुचेर्देवस्य शृङ्गारिण- श्चैत्रश्चित्रमकाण्ड एव समभूत्त्रैलोक्यजैत्रो भटः ॥६४॥ अन्वयः मधुलिहां पुष्पेषु लीलास्नानविधिक्षमं मधु जातम् । पञ्चमः कलकण्ठ- कण्ठकुहरेषु स्थायित्वम् आसेवते । एकच्छत्रजगज्जयार्जनरुचेः शृङ्गा- रिणः देवस्य अकाण्डे एव चैत्रः त्रैलोक्यजैत्रः भटः समभूत् (इति) चित्रम् । व्याख्या मधुलिहां भ्रमराणां ( कृते ) पुष्पेषु कुसुमेषु लीलया क्रीडया स्नानं तस्य विधिविधानं तस्य क्षमं योग्यमत्यधिकमित्यर्थः । मधु पुष्परसो जातं समुत्पन्नम् । पञ्चमः पञ्चमस्वरः कलो मधुरः कण्ठो येषां ते कलकण्ठाः कोकिलास्तेषां कण्ठा एव कुहराणि गुहास्तेषु स्थायित्वं स्थिरतामासेवते जुषते । 'पिको वदति पञ्चमम्' इत्युक्तेः । एकं छत्रं यस्य स एकच्छत्रो यो जगतो भुवनस्य 'विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः । जयो विजयस्तस्याऽर्जने प्राप्तौ रुचिः प्रीतिर्यस्य स तस्य शृङ्गारिणो देवस्य कामस्य भगवतोऽकाण्डेऽकस्मादेव चैत्रो वसन्तमासस्त्रैलोक्यस्य त्रिभुवनस्य जैत्रो जयनशीलो भटो योद्धा समभूत् संप्राप्त इति चित्रमाश्चर्यकरम् ।