विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ३४ ) किं वा बहूक्तैः पुरुहूत एष पात्रं महिम्नो यदनङ्कुशस्य । स्वामिन् स सर्वोऽपि शिरोधृतानां त्वत्पादसेवारजसां प्रभावः ॥४३॥ अन्वयः वा बहूक्तैः किम् । यत् एषः पुरुहूतः अनङ्कुशस्य महिम्नः पात्रं, स्वामिन्, सः सर्वः अपि शिरोधृतानां त्वत्पादसेवारजसां प्रभावः (अस्ति) । व्याख्या वाऽथवा बहून्युकतानि कथितानि तै बहूक्यनैः कि, कि प्रयोजनम् न किम- पीत्यर्थः । यदिति वाक्यार्थपरामर्शकः । एष सन्मुखस्यः पुरुहूत इन्द्रो 'इन्द्रो मरुत्वान्मघवा विडौजाः पाकशासनः । वृद्धश्रवाः सुनाशीरः पुरुहूतः पुरन्दरः' इत्यमरः । नास्त्यङ्कुशः प्रतिबन्धको यस्य तस्याप्रतिहतस्य महिम्नो महत्त्वस्य पात्रं भाजनमस्तीत्यर्थः । हे स्वामिन् हे निग्रहानुग्रहसमर्थ ब्रह्मन् स सर्वोऽपि शिरोधृतानां मस्तकोपरि धारितानां सेवाया रजांसि धूलिकणानि सेवासम्बन्धि- रजांस्यर्चनीयधूलिकणानीत्यर्थः, त्वत्पादयोस्तव चरणयोस्तेजारजांसि तेषां प्रभावः प्रतापः कार्यमित्यर्थः, अस्ति । चकलकमर्थात् कलापकम्१ । शब्दोऽयं कलापकार्थे काश्मीरे रूढः । भाषा अथवा, अधिक कहने से क्या लाभ । हे स्वामिन् यह मैं इन्द्र जो असीम महिमा का पात्र हुआ हूँ, यह सब सिर पर धारण की हुई आपकी चरण सेवा की धूलि का ही प्रताप है । (जहां चार श्लोको में अर्थ की पूर्ति होती है उसे कलापक कहते है । कश्मीर में कलापक को चक्रलक कहते है ।)

१ छन्दोबद्वपद पद्य तेन मुक्तेन मुक्तकम् । द्वाभ्यान्तु युग्मकं सदानितक त्रिभिरिष्यते ॥ कलापकं चतुर्भिञ्च पञ्चभिः कुलक मतम् । अत्र पञ्चभिरिति न्यूनसंख्या व्यवच्छेदः । पञ्चभि, पञ्चाधिकैश्चेत्यर्थः । संदानितक विशेषक तिलक वा ।