भारतकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 63, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 63

( ३८ ) उत्तर्जनीकेन मुहुःकरेण कृताकृतावेक्षणबद्धलक्षः । रुषा निषेधन्निव चेष्टितानि दिक्पालवर्गस्य निरर्गलानि ॥४८॥ अन्वयः कृताकृतावेक्षणबद्धलक्षः (सः) उत्तर्जनीकेन करेण दिक्पालवर्गस्य निरर्गलानि चेष्टितानि रुषा मुहुः निषेधन् इव (विधातुश्चुलुकादाविरासी- दित्यग्रिमेण श्लोकेन सम्बन्धः ।) व्याख्या कृतमुचितसमाचारमकृतमनुचितसमाचारञ्च कृताकृते तयोः किमुचितं समाचरितं किं वाऽनुचितमाचरितं लोकैरेतयोर्वेक्षणे पर्यालोचने बद्धं व्याप्तं लक्षं ध्यानं यस्य स धर्माधर्माचरणसमीक्षकैकमनाः स सुभट ऊर्ध्वकृता तर्जनी यस्यैवंभूतेन तेन करेण हस्तेन दिशां पालाः पालकास्तेषां दिक्पालानां वर्गस्य समूहस्य निरर्गलानि निष्प्रतिबन्धानि चेष्टितानि कार्याणि रुषा क्रोधेन मुहुर्वारं- वारं निषेधन्निव निवारयन्निव (विधातुश्चुलुकादाविरासीदित्यनेन सम्बन्धः ।) उत्तर्जनीकरे दिक्पालचेष्टितकर्मकनिषेधक्रियायास्समुत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा । भाषा उचित और अनुचित कार्यों के परीक्षण में दत्तचित्त वह वीर, दिक्पाल लोगों के निरङ्कुश कार्यों का, खड़ी की हुई तर्जनी अंगुली से युक्त, हाथ से मानो क्रोध से बार २ निषेध करता हुआ (ब्रह्मा जी की अञ्जुली से उत्पन्न हुआ ।) भोगाय वैपुल्यविशेषभाजं कर्तुं धरित्रीं निजवंशजानाम् । केयूरसङ्क्रान्तविमानभङ्ग्या भुजोद्धृतक्ष्माभृदिवेक्ष्यमाणः ॥४९॥ अन्वयः निजवंशजानां भोगाय धरित्रीं वैपुल्यविशेषभाजं कर्तुं केयूरसङ्क्रा- न्तविमानभङ्ग्या भुजोद्धृतक्ष्माभृत् इव ईक्ष्यमाणः (विधातुश्चुलुकादा- विरासीदित्यन्वयः ।)