विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

संधिना च कृदिता नान्दीति सर्वान्नये ॥ मातृगुप्ताचार्या अप्याहुः—'आशी र्नमस्क्रियारूपः श्लोकः काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यत इति । साहित्यदर्प णेऽपि— आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्ना न्दीति संज्ञिता ॥ मङ्गल्यश्लोकयुक्तैरभिधेयसमन्विनी । पदैर्युता द्वादशभिरष्टा भिर्वा पदैर्भवेत् ॥ इति । इयं चाष्टपदा द्वादशपदा शमपदा वा विधेया । तदु क्तम्— सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैर्युताम् ॥ पदस्य समे इति चत्वादि । पदनियमोऽप्यस्यामुक्तो यथा— श्लो कपादं पदं केचिद् सुप्तिङन्तमथापरे । षोडशावान्तरवाक्यं च पदमाहु र्विशारदाः ॥ एतच्च साहित्यदर्पणकृताह—'नान्दिशाखामिहाकविप्रबन्धेषु च येन-केनिचित् कल्पितलक्षणयोगात्पूर्वरङ्गस्य रङ्गादायमङ्गलमात्रमप्य कवि युवादिपुस्तकाषु रन्दारम्भवेदं नान्दी इति, समूनादामितिबोध्यम् । यत्त 'प्रत्याहारादिकाम्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि इत्यादिवोदाहृतवचनेनास्या अवन्द कतव्यताम् अन्येऽदशभि पदैरप शंभेश्शूलनिर्मिता इत्यादिमन्वंतरोश हतनाव्यलोचनकाराधन्दीपण्डाम्या अष्टपदत्वेनाभ्युपत्य च षोडशपदा निधानतदङ्गान्तरवाक्यपनभिधाने च अनुनदात्वेन तद् पदमत(१) स्थिरम णेति किडाविद्यषणात्तपदविधानत षड्शतिपदार्थन घातिरुष्टत्वा मान्दा नियमनत्वान्नाशीर्वचनयवानिधा। सजनेमीत्थिया माख्यस्याप्रतीत्याभ्लो विस्तरेण । अत्र च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थश्यास्यानापदाङ्गरसमा र्पयेव नान्दी । तथा चोक्तं नाट्यप्रणहता— यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिरू पस्य वस्तुनः । रूप्य वा समासोक्त्या वाच्या प्रसावनी तु सा ॥ इति । दत्त विरचितो यः । स्यात्ता मुखप्रसारता । वस्त्रव त्तनु निर्देश स्थात्तक विन्दुद्गत मू ॥ इति च । र यथ शिवव्याख्यानेन प्रथमत श्शंभूधरासङ्गः स्थापका निधोऽपरो वा । तं प्रभव्य सम्पूजितेरभ्यन्तरस्य शं (?) च नृपथी बामुखं प्रविश्यैवं वा ॥ इत्यनन्तरं । इ व स ऽ ऽ –प व न्त्वार्थसूचकः । तदुपरि च भा १ नथ जनैः । भरणं स्वरूपं वा याम्यपत्रां । प व न ऽ दीप्ता र ० शणवार द्वापर स १ । १२६ । म् म ऽ२ रष्ठ ६ ऽ इ न इत्यन्ता प्रकाराः सर्वान्नपि— जगन्मयाग्नि । अतिशयेन ऽ पत्रान्तं पूतनामित्यर्थः ह २।१२४ ,२१२ क ण ऽ र रन रहितम् । जनना प्र यत अ १ ऽनं ३६ र ६।४२ नपध्याभिमुखामति । नर अव तंक भूमिवरपदभ्रष्ट अवनिकायङ्गु २ यम् इ।२ स ६६८ । वश्चितु – र्कन्म तु ऽ स्थाप्रसाधनः । इति विचित्रेर अनुविधान तत्र र ऽ ३ ५२ – रि र