विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

संधिना च कृदिता नान्दीति सर्वान्नये ॥ मातृगुप्ताचार्या अप्याहुः—'आशी र्नमस्क्रियारूपः श्लोकः काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यत इति । साहित्यदर्प णेऽपि— आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्ना न्दीति संज्ञिता ॥ मङ्गल्यश्लोकयुक्तैरभिधेयसमन्विनी । पदैर्युता द्वादशभिरष्टा भिर्वा पदैर्भवेत् ॥ इति । इयं चाष्टपदा द्वादशपदा शमपदा वा विधेया । तदु क्तम्— सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैर्युताम् ॥ पदस्य समे इति चत्वादि । पदनियमोऽप्यस्यामुक्तो यथा— श्लो कपादं पदं केचिद् सुप्तिङन्तमथापरे । षोडशावान्तरवाक्यं च पदमाहु र्विशारदाः ॥ एतच्च साहित्यदर्पणकृताह—'नान्दिशाखामिहाकविप्रबन्धेषु च येन-केनिचित् कल्पितलक्षणयोगात्पूर्वरङ्गस्य रङ्गादायमङ्गलमात्रमप्य कवि युवादिपुस्तकाषु रन्दारम्भवेदं नान्दी इति, समूनादामितिबोध्यम् । यत्त 'प्रत्याहारादिकाम्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि इत्यादिवोदाहृतवचनेनास्या अवन्द कतव्यताम् अन्येऽदशभि पदैरप शंभेश्शूलनिर्मिता इत्यादिमन्वंतरोश हतनाव्यलोचनकाराधन्दीपण्डाम्या अष्टपदत्वेनाभ्युपत्य च षोडशपदा निधानतदङ्गान्तरवाक्यपनभिधाने च अनुनदात्वेन तद् पदमत(१) स्थिरम णेति किडाविद्यषणात्तपदविधानत षड्शतिपदार्थन घातिरुष्टत्वा मान्दा नियमनत्वान्नाशीर्वचनयवानिधा। सजनेमीत्थिया माख्यस्याप्रतीत्याभ्लो विस्तरेण । अत्र च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थश्यास्यानापदाङ्गरसमा र्पयेव नान्दी । तथा चोक्तं नाट्यप्रणहता— यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिरू पस्य वस्तुनः । रूप्य वा समासोक्त्या वाच्या प्रसावनी तु सा ॥ इति । दत्त विरचितो यः । स्यात्ता मुखप्रसारता । वस्त्रव त्तनु निर्देश स्थात्तक विन्दुद्गत मू ॥ इति च । र यथ शिवव्याख्यानेन प्रथमत श्शंभूधरासङ्गः स्थापका निधोऽपरो वा । तं प्रभव्य सम्पूजितेरभ्यन्तरस्य शं (?) च नृपथी बामुखं प्रविश्यैवं वा ॥ इत्यनन्तरं । इ व स ऽ ऽ –प व न्त्वार्थसूचकः । तदुपरि च भा १ नथ जनैः । भरणं स्वरूपं वा याम्यपत्रां । प व न ऽ दीप्ता र ० शणवार द्वापर स १ । १२६ । म् म ऽ२ रष्ठ ६ ऽ इ न इत्यन्ता प्रकाराः सर्वान्नपि— जगन्मयाग्नि । अतिशयेन ऽ पत्रान्तं पूतनामित्यर्थः ह २।१२४ ,२१२ क ण ऽ र रन रहितम् । जनना प्र यत अ १ ऽनं ३६ र ६।४२ नपध्याभिमुखामति । नर अव तंक भूमिवरपदभ्रष्ट अवनिकायङ्गु २ यम् इ।२ स ६६८ । वश्चितु – र्कन्म तु ऽ स्थाप्रसाधनः । इति विचित्रेर अनुविधान तत्र र ऽ ३ ५२ – रि र

८ विक्रमोर्वशीये ( प्रविश्य ।) पारिपार्श्वकः—भाव, अयमस्मि । सूत्रधारः—मारिष, परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरस- बन्धा । अद्यमस्यां कालिदासप्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेनोपस्था- तदुच्यता पात्रवर्ग, स्वेषु स्वेषु पाठेष्वप्रहितैर्भवितव्यमिति । पारिपार्श्वकः—यथाज्ञापयति भावः । (इति निष्क्रान्तः ।) सूत्रधारः—यावदिदानीमार्य्यविद्वत्संनिधानेनात्मानं विशारयामि । (प्रणिपत्य ।) प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात्क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥ पुन — नाट्य सामग्रीदृष्टा इति कोशमुदाहृत्य शेषमव्याचिख्यासुः । मारिषति । मारिषः स्यात्पारिपार्श्वकः सूत्रधारश्च पारिपार्श्वकेनोक्तः । तस्य सभाशीर्वादम् — सूत्रधारस्य प्रत्येकं प्रभारङ्गमङ्गलं दर्शयन् । कश्चाप्युक्तः "उभे परे परिषद्भवति ॥ इति । उक्तं चान्यत्र—'मान्योऽमात्यः समृद्धैश्च विद्वांस्तु मारिषः । इति ॥ कालिदासेन प्रथितदृष्टार्थिना प्रथित वस्तु ग्रीष्मवद्वा । त्रोटकेन त्रोटामहोपहारेण । उपलक्षणे चादित्यपुराणम्—'सकलप्रस्तावः नित्यमानुभवदशनम् । तस्यैकं तस्य तद्युक्ताः प्रकटे गन्धोपदष्टम् ॥ ( ? ) २ ? : यत्प्रत्यक्षं दृश्यं द्रष्ट्रोऽसौ । प्रत्यङ् भूरित्पृष्ठम् इति तु प्रतिपादितम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

... ... प्रथमोऽङ्कः। वीराङ्गेद (...) (नेपथ्ये।) अज्जा, परित्ताअव परित्ताअव। जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अभअरक्खो गई अत्थि। सूत्रधारः—(कर्णं दत्त्वा।) अये, किं नु खलु मयि विज्ञापनव्य- ग्रम्भावे गीतीरशामिवाकाशे शब्दः श्रूयते। मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः। आकाशे सुरगणसेविते समन्ता- त्किं नार्यैः कलमधुराक्षरं प्रगीतम् ॥ ३ ॥ १ आर्याः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती, यस्य वा भयार्तेषु गतिरस्ति। नेपथ्ये। अज्जा इति। आर्याः परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती यस्य वाभयरक्षकः शक्तिरस्ति। अत्र कपिञ्जलविद्यापिङ्गु- द्विगुपदपदपाठाः प्राकृतद्विगुपदसमत्वात् पूर्वस्थितीनियमस्य ह्ययुक्त- ताऽनया। अत्रदमप्यदम्। इति कृतं हि चेतिपुण्युच्यते। तद्यथा—कृच्छ्रेणैवं भव विद्धिपुन्यं धन्यं वावापरम्। इतीदृशस्य द्वित्रिगुणपाठस्य अथापदक्षत्रे दृश्यते यथाऽपि परित्राणदं द्विपदमप्युत्प्रेक्ष्यास्माद्भावतारप्रत्ययात् ॥ इत्यादि- प्रसिद्धेती भावद्वयम् तु यस्य न दृश्यते यत्र यत्र परप्रस्तुतत्वे सा पृथक् स्थितेति यत्र द्वित्वमेकं तेन त्वामुपनयम्। इति द्रष्टव्यात्। यथात्रैव द्वित्वेनैकेन आख्यातं तद्दर्शितं इत्यनेन कृतार्थनया इति दर्शितं तस्यैकं तस्यैव नव रहस्यतत्वप्रीतिः ॥ यस्सा नामिशायाः परं तस्यैव च तस्यैवार्थे कविभिः। यथा न्याय्यं कर्तुमुद्यतस्य ख्याता रीतिरुचिता। यद्यपि च न न व्यर्थं तस्याश्चिकित्सामुक्ता नाप्युक्तमेव। यद्यप्यर्थाद्यतः। साक्षात्समुद्धृतः। रक्षणे बहु यत्नपरा विद्धं चापि तद्युक्तं चापि तद्गतमिति वा युक्तं न युक्तं वा तद्दर्शयितुं युक्तं स्यात् सर्वथा न चे- त्किञ्चित् तद्दर्शनीयं चेदिति चोक्तं साध्यसाधनताम् ॥

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/अपठनीय है)।

प्रथमोऽङ्कः। ११ (ततः प्रविशन्त्यप्सरसः।) अप्सरसः—अब्बा, परित्ताअव परित्ताअव। जो सुरपक्ख- वादी, जस्स वा अम्बरअले गई अत्थि। (ततः प्रविशत्याशुगतिना राजा रथेन सूतश्च।) राजा—अलमार्त्तनादेन। सूर्योपस्थानान्निवृत्तं पुरूरवसं मां मेत्य वदन्त्यो श्रुतो भवत्यः परित्रातव्या इति। रम्भा—अणुगहीदम्हि। १ अयाः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती, यस्य वा गगनातले गतिरस्ति। २ अनुगृहीतास्मि। प्रोषितावराशुपृष्ठम् ॥ इयं च चम्पकवाक्यमधुवारवाक्या भारतरङ्गमेवेति। अत्र प—टटादक बवाढान प्रकाशीतव्यम्प्रदा। प्रकटेनलयितं यश्च प्रस्ताव अनिशम् ॥ इत्युक्त्वाप्रसावनापञ्च प्रवृ-सन्त्रिडेन एकस्मि प्रयोगोऽम्य प्रयुज्यते। तत्र पात्रप्रवेशाद्यङ्गाङ्ग दिग्दर्शितम् ॥ इति रङ्गोपस्थकारैरूहे नश्ये। अब्बा परित्ताअव इतर य कन्तहत षटन्मागाखो ग्याओऽएम् इतरवाएतसो श्वेन शुवस्थित निरु. एन गुप्तप एन स्वरषागमाश्रयान एवं प्रद्योत प्रयो जिन इति। [ नम प्राप्य नान्ति।] न प्र३ करन प्रअवनाद सूचितजमथवा या असस्य। यप युक्ताय पाठ्यम्। गरा मररदा अवव वि विपुरनिश उवे जारता । ५५६ नेव रन इत - नामुचिनश्य वस्य ४ जर ५ ३ रार क्वाटीव २ १ १ यु३ १२३ जात्या २ - । दन्त रत्तय न साय शराय । गर उ ना ३ । न वा ३ । पुरूरवा ५ ॥ ३ इष्टन शाह । । । तर । १ स्य रूप मण म प म निशीश वर ३४ । १ म प्रगण दृटि टण,३५ । २३५३३४ ३ ना या म ङ । ५ ३ वा २ । बक्ता। कव ३ न स्वत्व गवे । अवसोरसु । य स्वा ब १ व श्यस्य। इन ५ क जिन भवतदा इत्यत । । ३ दव दीर पव यामा।

१२ विक्रमोर्वशीये राजा-किं पुनरुपप्लवहेतुं भवतीभ्यामवगतम् । रम्भा-सुणादु महाराओ। जा तवोविसेससङ्किदस्स मारं पहरणं महेन्दस्स, पच्चादेसो रूवगव्विदाणं सिरिगौरीणं, मंदावो सग्गस्स, सा णो पियसही उव्वसी कुवेरभवणादो णि वत्तान्ती कत्थवि दाणवेण चित्तलेहादुदीया अद्धपथे जेव बन्दी गाहं गिहीदा । राजा-अपि ज्ञायते कतरेन दिग्भागेन गतः स जाल्मः अप्सरसः-ईसाणीए दिसाए । राजा-तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीम- स्तानयनाय । अप्सरसः-सरिसं एदं सोमवंससंभवस्स । राजा-क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति । १ शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य, प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अलङ्कारः स्वर्गस्य, सा नः प्रियसख्युर्वशी कुबेरभवनान्निवर्त्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखा- द्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता । २ ऐशान्या दिशा । ३ सदृशमेतत् सोमवंशसंभवस्य । इत्यादयः ॥ रम्भा । शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपलावण्यायाः नाग या अलङ्कारः स्वर्गस्य सानः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान्निवर्त्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता । परावर्त्तमाना सहसा इति हिरण्यपुरवासिना केशिना दानवाधिपेन इत्यपि क्वचित्पाठः । प्रहरणमायुधम् । 'आयुधं तु प्रहरणं शस्त्र- मस्त्रम्' इत्यभिधाने । प्रत्यादेशो निराकृतिः इति च सा । स्वर्गस्य सौन्द- र्यस्य । चित्रलेखानाम्नाप्सरसा वयस्योर्वशी । बन्दीव गृहीत्वा बन्दिग्राहम् । हिरण्य- पुरस्य नगरम् । वाप्योत्प्रमीन्दुकरी इति निष्ठापौ ॥ अप्सरसः । ऐशान्या दिशा । पूर्वोत्तरेण इत्यपि पाठः । पूर्वोत्तरयोरन्तरालेनेत्यर्थः ॥ अप्स- रसः । सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य । प्रतिपालयन्ती प्रतीक्षा ॥ अप्सरसः । क्व

प्रथमोऽङ्कः । १३ अप्सरसः — ऐदस्सिं हेमकूडसिहरे । राजा — सूत, ऐशानीं दिशं प्रति चोदयाश्वानानुगमनाय । सूत — यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति यथोक्तं करोति ।) राजा — (रथवेगं रूपयित्वा ।) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्व प्रस्थितं वैनतेयमप्यासादयेयम्, किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम अग्रे याति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घना- श्चक्राभ्रान्तरमन्तरेषु धिनोत्यन्यामिवारवलीम् । चित्रारम्भविशिथिलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥ (निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च ।) सहजन्या — हेला, गदो राएसी । ता अम्हे वि जहासंइट्ठं पदेसं गच्छम्ह ।

१ एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । २ हला, गतो राजर्षिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।

तस्मिन्हेमकूटशिखरे ॥ वैनतेयं गरुडम् । वैनतेय रागध्वज इति त्रिकाण्डी । रथवेगमेवाह — अग्रे यातीति । ममेति पूर्वत्र स्थितरथसम्बन्धो बोध्यः । मम इत्यस्य तथा हि' इत्यपि पाठः । चूर्णीभवन्तो घना मम रथस्याग्रे रेणुपदवीं रेणु- मार्गं वाऽनुसरन्ति । अत्युच्चतया विजलतया च पिष्टाकृता गताश्च दनाग्रत- पांशुवदुत्सरन्तीत्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रतश्चूर्णीभवन्तो मेघा रेणुपदवीं यान्ति । रेणुवो यथारथोत्थाः पश्चाद्वाय्वानेताश्च नीयमाना अपि रथस्य वेगातिशयेन यथा द्रवन्ति तथैतेऽपि रथरथाग्यस्थादुच्छलन्तीति भावः । रेणुपदमी इत्यपि च पाठः । अरात्तरेषु रथावयवीभूतकाष्ठमध्यभागेषु च अन्यामरावलौ हिनोतीव । अरं शीघ्रं च पक्व'ह इति विश्वः । रथगतिशब्दादि तादृशं भासत इति भावः । हरिशिरस्यायतश्चावकाशबद्धया चा चामरं चित्रे प्रारम्भा व्यायो यस्य तत्चित्रारम्भम् । अलमिति शेषः । चित्रस्तम्भोदावसम् इत्यपि पाठः । अतिवेगेन निष्कम्पत्वादुद्गादीनां प्रत्यक्षं यवः । च पूर्वसमुच्चयः । प्रान्ते । विद्यमान इति शेषः । सादृश्यत्वात्तन्मेलनात् । ध्वजपटो वेगानिलाद् मध्ये रथमध्यभागे समवस्थितः । अथवा प्रान्ते सन्नू च्छ्रितन्तः । आपञ्चदश- क्यो बालदिपि रथस्य रथवेगतरत्वं द्योतितम् ॥ ५ ॥ सहजन्या । हलेति

१४ विक्रमोर्वशीये मेनका—सँहि, एव्वं करेम्ह । (इति हेमकुटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।) रम्भा—अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसंल्लम् । मेनका—सँहि, मा दे संसओ भोदु । रम्भा—णं दुज्जआ दाणवा । मेनका—उवट्टिदसंपराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो स- बहुमाणं आणाणिअ तं एव्व विबुधविजआय सेणामुहे णिओएदि । रम्भा—सैव्वहा विअई भोदु । मेनका—(क्षणमात्रं स्थित्वा ।) हला, समस्ससध समस्ससध । १ सखि, एवं कुर्मः । २ अपि नाम स राजर्षिरुद्धरति नो हृदयशल्यम् । ३ सखि, मा ते संशयो भवतु । ४ ननु दुर्जया दानवाः । ५ उपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते । ६ सर्वथा विजयी भवतु । ७ सख्यः, समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्वतितहरिकेतनतनस्य सखीसमुदि । गता राजर्षिः । हन्त हन्त हरुद्धाव नीत्वा धर्गे सखीं प्रति । इति विचार्यो । सागरोऽपि— महादेवी परिवारसद्भावान समुन्मुक्ता । हृद्ये चेती प्रति प्राह सौम्ये च प्रियकारिणि ॥ इति । तद्द्वमपि स पश्चात्य प्रश्न गच्छाम ॥ मेनका। सखि एव कुम ॥ रम्भा। अपि नाम स राजर्षिरुद्धा नो हृदयशल्यम् । अपि नामेति सम्भावनायाम् ॥ मेनका । सं मा ते संशयो भवतु ॥ रम्भा । ननु दुजया दानवा । नून नन्विति वा पञ्च । मेनका । उपस्थितसंपरायो महन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क । संपरायो युद्धम् । सङ्गार' इति वा पाठः । मुख्योऽपि मत्त शद्यश्च शङ्कट कुरुहेऽप्रियाम् इति रूपवितामसि । समहाराभिसंपात कलि संस्फोटसंयुगा । इति विकण्डी। मध्यमलोको मर्त्य । 'पुत्र स्मृतौ मध्यमलोक मर्ता' इति त्रिकाण्डीशेष ॥ रम्भा । सर्वथा विजयी भवतु ॥ मेनका । सख्य समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्यतितहरिमकेतनरथस्य राजर्षेः सोमदत्त रथो

प्रथमोऽङ्कः । १५ एस कञ्चिदुब्बिद्धणो व्व अत्तणो सदिसं सोहग्गं वहो दीसदि । ० एसो अस्सिदो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । ( इति सूतोऽभिहितमवधार्य स्थितः । ) ( ततः प्रविशति रथेन राजा सूतश्च । मदनावस्थोर्वशी चित्रलेखा तन्निगूढमवलोकयन्तौ च । ) चित्रलेखा—सहि, समस्सस समस्सस । राजा—सुन्दरि, समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निवारिता मारुतेनेव पङ्कजम् ॥ ६ ॥ चित्रलेखा—अम्महे, कहं उस्ससिदमत्तमाविदीविदन्ती अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि । राजा—बलवदत्र तं गात्री परित्रस्ता । तथा हि । न दारुयुगदण्डेन सुरम्या गृह्यते हृदयकम्पः । कुचपृष्ठगता मध्यं परिणाहवती पयोधरयोः ॥ ७ ॥ एष साम्प्रतं यथा दृश्यत । पश्चाद्गत्य प्रतिनिर्वर्तिष्यत इति तर्कयामि ॥ १ नहि समाधौ समार्था । २ मे अयं । भयम् सुरारिसम्भवम् भयेनायता चक्षुर्न न भ ० ४ ० ५ ० ६ ० । दर्शयत ०तो दर्शित ७ ० १५ ० २ इवेति वज्रम् भीरु चित्रलेखा ? । ५ । । ५ । । गतमिति । दु० ॥ । १५ ० ४ ० मर्था । ३ विवस्वी । १५ ० १८ । निवारिता व्यावृता नौरिव भारथ । सम्प्रत्यस्याः । ८ ४ यस्य कविकमनीयमुरोजयोर्विषे ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

१४ रत्नमोहिनी ॥ हास्य मेनका—सैर, पूरा करेगा। चित्त—(खेदपूर्वक) व, प्यारी (ही देवर्षियों का ना—... रम्भा—वैसे ही नाम भी पाएगी ... मेनका—हाँ रे, ना के समझी ... रम्भा—हाँ पूरा सा पाएगी। ... मेनका—हाँ, प्रेमपात्रों को भी ... शकुन' गाना, दिन प्रभात प्रिय ... (राग भैरवी) रम्भा—गीत ? प्रिये ! और ... तान, दल रही हैं मेनका—... (गाने लगती है।) राग भैरवी। १ ५ १ १ २ । ... ० ० ० । ० । १ । ० । १ । ... ६ २ ४ १ । १ ० । ५ । ... १ ० ० १ । ० ० । ० । ... ० ० । ० । ... ५ २ ० ५ । १ । ... ० । २ ० । ३ । ... ७ ० २ ४ ० । २ । ३ । १ । ... ... ० । १ । ... ६ ० ८ ० ... २ । ० । ५ ... ... ० ... ५ ० ... ५ ० ... ८ ० ... ६ ० ० ... ७ ... ० ... ६ ० ५ ० ...

प्रथमोऽङ्कः। १७ चित्रलेखा—सहि उव्वसि, वीसट्ठा भव । आयन्ताणुए ण्ठिणा महाराएण पडिच्छिदा वासु दे तिव्वपरिक्खित्तो हणन्तो दाणवो । उर्वशी—(चक्खू उम्मीलिअ ।) १ किं पलावदूरेण महिन्दस्स प्भुववइत्ति । चित्रलेखा—ण महिन्दण । जदि दंसणिआणुमग्गेण राजिणा पुरूरवरोण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) २ दंसि, वएसु सव्वं दंसरेणोण । राजा—(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम् ।) आः ! श्लिष्टं मया यत् मूर्त्तिर्विनोदमभवन्ममदृष्टमर्थमवापिष्टौ त्रिपथगेव दिष्ट्या प्राप्तः, अपर रस इव । अथवा यत् सत्यमियं शुचिरियमेव । कुतः । १ सखि उर्वशि विश्वस्ता भव । आत्मन्यन्तेन ... ... २ किं प्रभावैर्वा न तादृग् भुवनपतिम् । ३ न महेन्द्रेण । यदि दर्शनीयानुमग्गेन राजर्षिणा पुरूरवसा ४ ननु यस्य ...

१६ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—( सकरुणम् ।) हला उव्वसि, पज्जबत्थावेहि अत्ता- णम् । अणच्छरा विअ पडिभासि । राजा— मुञ्चति न तावदस्या भयवेपः कुसुमकोमलं हृदयम् । विधिना तेजः कथमिदमसमबाणस्योच्छ्वासिना कल्पितम् ॥ ८ ॥ (उर्वशी संज्ञां लभते ।) राजा—(सहर्षम् ।) चित्तेलेहे, दिट्ठिया वड्ढसे । समुत्थिदा- एसा, दे पियसही । पस्स । आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रि- र्नैशानस्यार्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्जडितकरणो मध्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥ उर्वशी—(उच्छ्वासमात्रमात्मानम् । अनन्तरम् प्रविशति ।) ... [अस्पष्ट टीका-भागः] ...

प्रथमोऽङ्कः। १७ चित्रलेखा—सहि उव्वसि, थीभदा भव । अवण्णन्तुर क्खिणा महाराएण पहिन्दा कत्तुं दे त्तिदसपरिपन्थिणो हणन्ता दाणवा । उर्वशी—(चक्खूणि उम्मीलिअ ।) १किं पहावदंसिणा गहिं गओ सो सुरासुरहंत्ति । चित्रलेखा—ण महिदंतेण । यदि दगणिज्जाणुग्गहक कान्तरेण पुरूरवरोण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) उपकिदं खलु दणु- व्वेग्गम्भेण । राजा—(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम् ।) स्थाने खलु नारायण- मृषिविशेषमपश्याद्शृङ्गारसंभावितां विस्मय प्रीतिनं दृषा कान्- रस इति । अथवा किमपम्वितं मृषिविशेषेति । कुतः । १ सखि उर्वशी ! विश्वस्ता भव । अशङ्कनीयाः क्ष्मा नराः एताः खलु तं त्रिदशपरिपन्थिनो हता ॥ दानवाः । २ किं प्रभावदर्शना नाऽहङ्कृतः सुरपत्तिरिथ । ३ न मघवता । इदं महदणुप्राणकेन राजर्षिणा पुरूरवसा । ४ अनुपकृता राजर्षिणा कृतैवाऽहम् ।

१८ विक्रमोर्वशीये अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥ उर्वशी—हला चित्तलेहे, सहीअणो कहिं क्खु भवे । चित्रलेखा—सहि, अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । राजा—(उर्वशीं विलोक्य ।) महति विषादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती । यदृच्छया त्वं महदप्यपस्मयो पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत् सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥ उर्वशी—(आत्मगतम् ।) अमिदं क्खु दे वअणम् । अहव चन्दादो अमिदं णिग्गदिअं त्ति किं अच्चरिअम् । (प्रकाशम् ।) अदो एव्व मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । १ हला चित्रलेखे, सखीजनः कुत्र खलु भवेत् । २ सखि, अभयप्रदायी महाराजो जानाति । ३ अमृतं खलु ते वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतं निर्गतमिति किमत्राश्चर्यम् । अत एव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।

प्रथमोऽङ्कः । १९ राजा-(हस्तेन दर्शयन् ।) एता सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥ (उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।) चित्रलेखा-हला, किं पेक्खसि । उर्वशी-णं समदुक्खगदो पिबीअदि लोअणेहिं । चित्रलेखा-(सस्मितम् ।) अह, को । उर्वशी-णं पणइअणो । रम्भा-(उभयमवलोक्य ।) हला, विअत्तेहाणुदीअ पिअसहीं उ- व्वसीं गेण्हिअ विसाहासहिदो विअ भअव सोमो समुवट्ठिदो राएसी । मेनका-(निर्वर्ण्य ।) हला, दुवे वि णो एत्थ प्पिआ उव- गदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदसरीरो रा- एसी दीसदि । १ सखि, किं प्रेक्षसे । २ ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् । ३ अयि, कः । ४ ननु प्रणयिजनः । ५ सखि विगतैकान्तुदीतायाः प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान्सोमः समुपस्थितो राजर्षिः । ६ सखि द्वे अपि नाऽत्र प्रिये उपनते । इयं प्रत्यानीता प्रियसखी अयं चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते । मा प्र म मा । स्वर ऽ प्रवा ऽ मा ऽ काऽ साऽऽप्यन्तराय । अत एव य ऽ लग्न हन्ताम् एता इति । हेमकूटगताः स्थिताः । उपप्लवात् उपरागात् ॥ १२ ॥ चित्रलेखा । ऽ त्किं प्रेक्षसे ॥ उर्वशी । नुसमदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् चित्रलेखा । ऽथ कः उर्वशी । ननु ऽ जनः । रम्भा । सखि वि ऽ तैकान्तुदीता ऽ गृही ऽ त्वा वि ऽ इव भगवा ऽ म समुपस्थितो राज ऽ मेनका । ऽ द्वे अपि न ऽ त्रे प्रिये उप- वि ऽ

२० विक्रमोर्वशीये सहजन्या—सहि, जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति। राजा—सूत, इदं तच्छैलशिखरम्। अवतारय रथम्। सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। (इति तथा करोति।) (उर्वशी रथावतारक्षोभं नाटयन्ती सत्रासं राजानमवलम्बते।) राजा—(स्वगतम्।) हन्त, सफलो मे विषमोवतारः। यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया। स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥ उर्वशी—हला, किं वि परदो ओसर। चित्रलेखा—णाहं सक्केमि। रम्भा—पैत्थ पिअआरिणं संभावेम्ह राएसिम्। (सर्वा उपसर्पन्ति।) राजा—सूत, उपश्लेषय रथम्। यावत्पुनरियं सुभ्रूः सखीभिः समुत्सुका। समीभिर्याति संपर्कं लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥ (सूतो रथं स्थापयति।) अप्सरसः—दिट्ठिआ महाराओ विजएण वड्ढदि। १ सखि, युक्तं भणसि दुर्जयो दानव इति। २ सखि, किमपि परतोऽपसर। ३ नाहं शक्नोमि। ४ अत्र प्रियकारिणं संभावयामः राजर्षिम्। ५ दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते। २० - विषयमो अव तारः = उचितं रथं ईदृशं इति ॥ सहजन्या। सखि युक्तं भणसि दुर्जयो दानव इति ॥ यदिदमिति । रथमऽवतारितं तदुक्तं भवताम् ॥ १३॥ उर्वशी। किंपि परतोऽपसर॥ चित्र- लेखा। नाहं शक्नोमि ॥ रम्भा। अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामः राजर्षिम्॥ उप श्लषय रथम् = यावदिति। संपर्कं समागमम्। आर्तवी ऋतुसंबन्धिनी ॥ १४ ॥ अप्सरसः । दिष्ट्या राज्ञो विजयेन वर्धते । विजयनते। तथा

प्रथमोऽङ्कः । २१ राजा—भवत्यश्च सखीसमागमेन । उर्वशी—(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य ।) हला, अभिअं परिसज्जह । ण क्खु मे आसी आसासो जधा पुणो वि सहीअणं पेक्खिस्सं चि । (सह्य परिष्वजन्ते ।) मेनका—(ससम्भ्रमं ।) सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुढविं पालयन्तो होदु । सूतः—आयुष्मन्, पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शित शब्द । अय च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥ अप्सरसः—(पश्यन्त्यः ।) अह्मो, चित्तरहो । (ततः प्रविशति चित्ररथः ।) चित्ररथः—(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम् ।) दिष्ट्या महेन्द्रोपकार- पर्याप्तेन विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् । राजा—अये गन्धर्वराजः । (रथादवतीर्य ।) स्वागतं प्रियसुहृदे । (परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।) १ सख्यः, अधिकं परिष्वजध्वम् । न खलु मे आसीदाशासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्य इति । २ सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन्भवतु । ३ अहो, चित्ररथः । भाग... सख्यः अधिकं परिष्वजध्वम् । न खलु मे आसीदाशासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्य इति ॥ मेनका । सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन्भवतु ॥ अयमिति । गगनात्कोऽपि । चामीकरं सुवर्णम् । चामीकरं जातरूपं महार- जतकाञ्चनम् । इत्यमरः । तस्य चाङ्गदम् । अङ्गदं प्रकोष्ठगदाभरणम् । शैलाग्रं नगशृङ्गम् करीन्द्रस्य । अवगाहति इति पाठे अवगाहीत्यर्थः । तडित्त्वासडियुक्तः । तोयदो मेघः ॥ १५ ॥ अप्सरसः । अह्मो इति । तथा च सागरः — अज्जा अम्म ...

२२ विक्रमोर्वशीये चित्ररथ —वयस्य, केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्या शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयम- न्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा स्वामिहत्समुपागताः । स भवानेनां पुरस्कृत्य सदासाभिर्मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्तत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य । पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा महर्षये । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा संप्रति त्वया ॥ १६ ॥ राजा—मा मैवम् । ननु वज्रिण एव वीर्यमेत- द्विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्षाः । वसुधाधरकन्दराभिसर्पी प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥ चित्ररथः—युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः । राजा—सखे, नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्व- मेवैनां तत्रभवते प्रभवे प्रापय । चित्ररथः —यथा भवन्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (सर्वाः प्रस्थिताः) केशिनेत्यादिना 'वयस्य' केशिना दैत्येनापहृतामुर्वशीं नारदमुनिमुखादुपश्रुत्य ज्ञात्वा शतक्रतुना तदानयनार्थं गन्धर्वसेना समादिष्टा प्रेषिता । ततो वयमन्तरा मध्ये चारणेभ्यः स्तुतिपाठकेभ्यस्तव विजयवार्तां श्रुत्वा त्वां साक्षात्कर्त्तुमिहोपस्थिताः । स भवांस्तां पुरोधाय सर्व्वाभिरस्माभिः सह तत्रभवन्तं मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । यद् युष्माभिरिदं मघोनः प्रियं साधितम् । पुरा नारायणेनेति । नारायणेनायं वध्वाव- तारः पुरा सृष्टः सन् महर्षये दत्ताऽभवत् । सा त्वया पुनर्दैत्येभ्य आच्छिद्य सुहृदर्थं प्रापितेति ॥ १६ ॥ मा मैवम् । ननु वज्रिण एवेति । अस्माकं जयस्तु मघोन एव वीर्यप्रभावः । यतो हि सिंहरवस्य प्रतिध्वनिरेव पर्वतकन्दरान्तरं प्रविष्टो गजान् हन्तीति ॥ १७ ॥ सखे नायमित्यादिना

प्रथमोऽङ्कः । १२ उर्व्वशी—(कर्णे जपन्ती ?) हेला चित्तलेहे, उवधारिअं रायसिणा

• • • आमन्तितुम् । ता तुमं एव्व मे मुहं होहि । चित्रलेखा—(राजानमुपेत्य ।) महाराज, एव्वदी विण्णवेदि— महाराजस्स अब्भणुण्णादा इच्छामि पियसहिं विअ महाराजस्स कित्तिं सुरलोअं णेदुम् । राजा—गम्यतां पुनर्दर्शनाय । (ततः सगणमुख्या आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।) उर्व्वशी—(सन्तसमस्तकं रूपयित्वा ?) अम्महे, रुदाविहवे एसा एकावली वैजयन्तिया मे लग्गा । (तनूकृतपुच्छाद् राजानं पश्यन्ती ।) हद्धि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णं । चित्रलेखा—(विलोक्य विहस्य च ।) णिच्चं, दिढं खलु लग्गा सा । अब्वि मोआविदुम् । १ सुणि दियं अ, उवधारिअं राजर्षि न राजेत्यामन्त्रयितुम् । ताह त्वं म मुखं भव । २ महाराज उर्वशी विज्ञापयति—महाराजनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि प्रियसखीं मिव महाराजस्य कीर्त्तिं सुरलोकं नेतुम् । ३ अष्ट न लि* पश्यं वयं वैजयन्तिक म लग्ना । एहि चित्र- लखे म उप चाय मा । ४ अ अ * अव्य * * * न शक्या मोचयितुम् । ५ प्रिय प्रिये ** * * * * कवि न पातोऽस्या कम्पां अ * * ** * * तव पा * विरतास्करै
• • • • ** * * * * व्याखण्डा न लज्जिता तक्षम् ॥ ६ यौ पद पाद दर्पाय बशम यौ पद नौ य खं द पढ़ तौ । जना
• • • • • • प वि र ईति भागरा जो प ॥ चित्रलेखा । मद् वि द्य * * * * वैना नै नुज्ञान जामि प्रियसखीमिव महा र जस्य की * * * न्न सुर लो के मन्त्रा इति भाषये । लताविटप ए क व ल * * * * चित्रले । मविद्य तामपनयतु । वै लतां नवरचनाव * * * गता। अभ्रि वहाकारे । दृढं खलु लग्ना सा ।

२४ विक्रमोर्वशीये उर्वशी—अलं पडिहासेन। मोआवेहि दाव णं। चित्रलेखा—आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी। तहा वि मोआविसं दाव। उर्वशी—(भिन्नं कृत्वा) पिअसहि, सुमरेहि महु एदं स- अणो वअणम्। राजा—(स्वगतम्।) प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्या क्षणविघ्नमाचरन्त्या। यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥ (चित्रलेखा मोचयति। उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमु- पेत्य पश्यति।) सूत—आयुष्मन्, अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधा- न्प्रक्षिप्य दैत्याँल्लवणाम्बुराशौ। वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥ राजा—तेन ह्युपक्षेपय रथम्, यावदारोहामि। (सूतस्तथा करोति। राजा नाट्येन रथमारोहति।) १ अलं परिहासेन। मोचय तावदेनाम्। २ आम्, दुर्मोच्येव मे प्रतिभाति। तथापि मोचयिष्ये तावत्। ३ प्रियसखि स्मरस्व खल्वेतदात्मनो वचनम्। अशक्या मोचयितुम् ॥ उर्वशी। अलं परिहासेन। मोचय तावदेनाम् ॥ चित्र- लेखा। आम् दुर्मोच्येव मे प्रतिभाति। तथापि मोचयिष्ये तावद् ॥ उर्व- शी। प्रियसखि स्मरस्व खल्वेतदात्मनो वचनम् ॥ प्रियमिति। आचरितं कृतम्। क्षणमात्रं विघ्नम् क्षण उत्सवस्तद्रूपं विघ्नमिति वा। परिवृत्तमर्धं मुखं यस्या अत एवापाङ्गामुक्ते नेत्रे यस्या एतादृशी दृष्टा। यद्वा अपाङ्गो मदनस्तन्न- नकं नेत्रं यस्यास्तादृशी ॥ १८ ॥ अद इति । वायुर्देवतास्येति वायव्यम्। दारधिं निषङ्गम्। श्वभ्रं रन्ध्रम्। 'रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषि' इति त्रिकाण्डी ॥ १९ ॥