विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

प्रथमोऽङ्कः । १३ अप्सरसः — ऐदस्सिं हेमकूडसिहरे । राजा — सूत, ऐशानीं दिशं प्रति चोदयाश्वानानुगमनाय । सूत — यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति यथोक्तं करोति ।) राजा — (रथवेगं रूपयित्वा ।) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्व प्रस्थितं वैनतेयमप्यासादयेयम्, किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम अग्रे याति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घना- श्चक्राभ्रान्तरमन्तरेषु धिनोत्यन्यामिवारवलीम् । चित्रारम्भविशिथिलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥ (निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च ।) सहजन्या — हेला, गदो राएसी । ता अम्हे वि जहासंइट्ठं पदेसं गच्छम्ह ।

१ एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । २ हला, गतो राजर्षिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।

तस्मिन्हेमकूटशिखरे ॥ वैनतेयं गरुडम् । वैनतेय रागध्वज इति त्रिकाण्डी । रथवेगमेवाह — अग्रे यातीति । ममेति पूर्वत्र स्थितरथसम्बन्धो बोध्यः । मम इत्यस्य तथा हि' इत्यपि पाठः । चूर्णीभवन्तो घना मम रथस्याग्रे रेणुपदवीं रेणु- मार्गं वाऽनुसरन्ति । अत्युच्चतया विजलतया च पिष्टाकृता गताश्च दनाग्रत- पांशुवदुत्सरन्तीत्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रतश्चूर्णीभवन्तो मेघा रेणुपदवीं यान्ति । रेणुवो यथारथोत्थाः पश्चाद्वाय्वानेताश्च नीयमाना अपि रथस्य वेगातिशयेन यथा द्रवन्ति तथैतेऽपि रथरथाग्यस्थादुच्छलन्तीति भावः । रेणुपदमी इत्यपि च पाठः । अरात्तरेषु रथावयवीभूतकाष्ठमध्यभागेषु च अन्यामरावलौ हिनोतीव । अरं शीघ्रं च पक्व'ह इति विश्वः । रथगतिशब्दादि तादृशं भासत इति भावः । हरिशिरस्यायतश्चावकाशबद्धया चा चामरं चित्रे प्रारम्भा व्यायो यस्य तत्चित्रारम्भम् । अलमिति शेषः । चित्रस्तम्भोदावसम् इत्यपि पाठः । अतिवेगेन निष्कम्पत्वादुद्गादीनां प्रत्यक्षं यवः । च पूर्वसमुच्चयः । प्रान्ते । विद्यमान इति शेषः । सादृश्यत्वात्तन्मेलनात् । ध्वजपटो वेगानिलाद् मध्ये रथमध्यभागे समवस्थितः । अथवा प्रान्ते सन्नू च्छ्रितन्तः । आपञ्चदश- क्यो बालदिपि रथस्य रथवेगतरत्वं द्योतितम् ॥ ५ ॥ सहजन्या । हलेति