विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

प्रथमोऽङ्कः । १३ अप्सरसः — ऐदस्सिं हेमकूडसिहरे । राजा — सूत, ऐशानीं दिशं प्रति चोदयाश्वानानुगमनाय । सूत — यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति यथोक्तं करोति ।) राजा — (रथवेगं रूपयित्वा ।) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्व प्रस्थितं वैनतेयमप्यासादयेयम्, किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम अग्रे याति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घना- श्चक्राभ्रान्तरमन्तरेषु धिनोत्यन्यामिवारवलीम् । चित्रारम्भविशिथिलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥ (निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च ।) सहजन्या — हेला, गदो राएसी । ता अम्हे वि जहासंइट्ठं पदेसं गच्छम्ह ।

१ एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । २ हला, गतो राजर्षिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।

तस्मिन्हेमकूटशिखरे ॥ वैनतेयं गरुडम् । वैनतेय रागध्वज इति त्रिकाण्डी । रथवेगमेवाह — अग्रे यातीति । ममेति पूर्वत्र स्थितरथसम्बन्धो बोध्यः । मम इत्यस्य तथा हि' इत्यपि पाठः । चूर्णीभवन्तो घना मम रथस्याग्रे रेणुपदवीं रेणु- मार्गं वाऽनुसरन्ति । अत्युच्चतया विजलतया च पिष्टाकृता गताश्च दनाग्रत- पांशुवदुत्सरन्तीत्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रतश्चूर्णीभवन्तो मेघा रेणुपदवीं यान्ति । रेणुवो यथारथोत्थाः पश्चाद्वाय्वानेताश्च नीयमाना अपि रथस्य वेगातिशयेन यथा द्रवन्ति तथैतेऽपि रथरथाग्यस्थादुच्छलन्तीति भावः । रेणुपदमी इत्यपि च पाठः । अरात्तरेषु रथावयवीभूतकाष्ठमध्यभागेषु च अन्यामरावलौ हिनोतीव । अरं शीघ्रं च पक्व'ह इति विश्वः । रथगतिशब्दादि तादृशं भासत इति भावः । हरिशिरस्यायतश्चावकाशबद्धया चा चामरं चित्रे प्रारम्भा व्यायो यस्य तत्चित्रारम्भम् । अलमिति शेषः । चित्रस्तम्भोदावसम् इत्यपि पाठः । अतिवेगेन निष्कम्पत्वादुद्गादीनां प्रत्यक्षं यवः । च पूर्वसमुच्चयः । प्रान्ते । विद्यमान इति शेषः । सादृश्यत्वात्तन्मेलनात् । ध्वजपटो वेगानिलाद् मध्ये रथमध्यभागे समवस्थितः । अथवा प्रान्ते सन्नू च्छ्रितन्तः । आपञ्चदश- क्यो बालदिपि रथस्य रथवेगतरत्वं द्योतितम् ॥ ५ ॥ सहजन्या । हलेति

१४ विक्रमोर्वशीये मेनका—सँहि, एव्वं करेम्ह । (इति हेमकुटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।) रम्भा—अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसंल्लम् । मेनका—सँहि, मा दे संसओ भोदु । रम्भा—णं दुज्जआ दाणवा । मेनका—उवट्टिदसंपराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो स- बहुमाणं आणाणिअ तं एव्व विबुधविजआय सेणामुहे णिओएदि । रम्भा—सैव्वहा विअई भोदु । मेनका—(क्षणमात्रं स्थित्वा ।) हला, समस्ससध समस्ससध । १ सखि, एवं कुर्मः । २ अपि नाम स राजर्षिरुद्धरति नो हृदयशल्यम् । ३ सखि, मा ते संशयो भवतु । ४ ननु दुर्जया दानवाः । ५ उपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते । ६ सर्वथा विजयी भवतु । ७ सख्यः, समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्वतितहरिकेतनतनस्य सखीसमुदि । गता राजर्षिः । हन्त हन्त हरुद्धाव नीत्वा धर्गे सखीं प्रति । इति विचार्यो । सागरोऽपि— महादेवी परिवारसद्भावान समुन्मुक्ता । हृद्ये चेती प्रति प्राह सौम्ये च प्रियकारिणि ॥ इति । तद्द्वमपि स पश्चात्य प्रश्न गच्छाम ॥ मेनका। सखि एव कुम ॥ रम्भा। अपि नाम स राजर्षिरुद्धा नो हृदयशल्यम् । अपि नामेति सम्भावनायाम् ॥ मेनका । सं मा ते संशयो भवतु ॥ रम्भा । ननु दुजया दानवा । नून नन्विति वा पञ्च । मेनका । उपस्थितसंपरायो महन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क । संपरायो युद्धम् । सङ्गार' इति वा पाठः । मुख्योऽपि मत्त शद्यश्च शङ्कट कुरुहेऽप्रियाम् इति रूपवितामसि । समहाराभिसंपात कलि संस्फोटसंयुगा । इति विकण्डी। मध्यमलोको मर्त्य । 'पुत्र स्मृतौ मध्यमलोक मर्ता' इति त्रिकाण्डीशेष ॥ रम्भा । सर्वथा विजयी भवतु ॥ मेनका । सख्य समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्यतितहरिमकेतनरथस्य राजर्षेः सोमदत्त रथो

प्रथमोऽङ्कः । १५ एस कञ्चिदुब्बिद्धणो व्व अत्तणो सदिसं सोहग्गं वहो दीसदि । ० एसो अस्सिदो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । ( इति सूतोऽभिहितमवधार्य स्थितः । ) ( ततः प्रविशति रथेन राजा सूतश्च । मदनावस्थोर्वशी चित्रलेखा तन्निगूढमवलोकयन्तौ च । ) चित्रलेखा—सहि, समस्सस समस्सस । राजा—सुन्दरि, समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निवारिता मारुतेनेव पङ्कजम् ॥ ६ ॥ चित्रलेखा—अम्महे, कहं उस्ससिदमत्तमाविदीविदन्ती अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि । राजा—बलवदत्र तं गात्री परित्रस्ता । तथा हि । न दारुयुगदण्डेन सुरम्या गृह्यते हृदयकम्पः । कुचपृष्ठगता मध्यं परिणाहवती पयोधरयोः ॥ ७ ॥ एष साम्प्रतं यथा दृश्यत । पश्चाद्गत्य प्रतिनिर्वर्तिष्यत इति तर्कयामि ॥ १ नहि समाधौ समार्था । २ मे अयं । भयम् सुरारिसम्भवम् भयेनायता चक्षुर्न न भ ० ४ ० ५ ० ६ ० । दर्शयत ०तो दर्शित ७ ० १५ ० २ इवेति वज्रम् भीरु चित्रलेखा ? । ५ । । ५ । । गतमिति । दु० ॥ । १५ ० ४ ० मर्था । ३ विवस्वी । १५ ० १८ । निवारिता व्यावृता नौरिव भारथ । सम्प्रत्यस्याः । ८ ४ यस्य कविकमनीयमुरोजयोर्विषे ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

१४ रत्नमोहिनी ॥ हास्य मेनका—सैर, पूरा करेगा। चित्त—(खेदपूर्वक) व, प्यारी (ही देवर्षियों का ना—... रम्भा—वैसे ही नाम भी पाएगी ... मेनका—हाँ रे, ना के समझी ... रम्भा—हाँ पूरा सा पाएगी। ... मेनका—हाँ, प्रेमपात्रों को भी ... शकुन' गाना, दिन प्रभात प्रिय ... (राग भैरवी) रम्भा—गीत ? प्रिये ! और ... तान, दल रही हैं मेनका—... (गाने लगती है।) राग भैरवी। १ ५ १ १ २ । ... ० ० ० । ० । १ । ० । १ । ... ६ २ ४ १ । १ ० । ५ । ... १ ० ० १ । ० ० । ० । ... ० ० । ० । ... ५ २ ० ५ । १ । ... ० । २ ० । ३ । ... ७ ० २ ४ ० । २ । ३ । १ । ... ... ० । १ । ... ६ ० ८ ० ... २ । ० । ५ ... ... ० ... ५ ० ... ५ ० ... ८ ० ... ६ ० ० ... ७ ... ० ... ६ ० ५ ० ...

प्रथमोऽङ्कः। १७ चित्रलेखा—सहि उव्वसि, वीसट्ठा भव । आयन्ताणुए ण्ठिणा महाराएण पडिच्छिदा वासु दे तिव्वपरिक्खित्तो हणन्तो दाणवो । उर्वशी—(चक्खू उम्मीलिअ ।) १ किं पलावदूरेण महिन्दस्स प्भुववइत्ति । चित्रलेखा—ण महिन्दण । जदि दंसणिआणुमग्गेण राजिणा पुरूरवरोण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) २ दंसि, वएसु सव्वं दंसरेणोण । राजा—(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम् ।) आः ! श्लिष्टं मया यत् मूर्त्तिर्विनोदमभवन्ममदृष्टमर्थमवापिष्टौ त्रिपथगेव दिष्ट्या प्राप्तः, अपर रस इव । अथवा यत् सत्यमियं शुचिरियमेव । कुतः । १ सखि उर्वशि विश्वस्ता भव । आत्मन्यन्तेन ... ... २ किं प्रभावैर्वा न तादृग् भुवनपतिम् । ३ न महेन्द्रेण । यदि दर्शनीयानुमग्गेन राजर्षिणा पुरूरवसा ४ ननु यस्य ...

१६ विक्रमोर्वशीये चित्रलेखा—( सकरुणम् ।) हला उव्वसि, पज्जबत्थावेहि अत्ता- णम् । अणच्छरा विअ पडिभासि । राजा— मुञ्चति न तावदस्या भयवेपः कुसुमकोमलं हृदयम् । विधिना तेजः कथमिदमसमबाणस्योच्छ्वासिना कल्पितम् ॥ ८ ॥ (उर्वशी संज्ञां लभते ।) राजा—(सहर्षम् ।) चित्तेलेहे, दिट्ठिया वड्ढसे । समुत्थिदा- एसा, दे पियसही । पस्स । आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रि- र्नैशानस्यार्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्जडितकरणो मध्यते मुच्यमाना गङ्गा रोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रसादम् ॥ ९ ॥ उर्वशी—(उच्छ्वासमात्रमात्मानम् । अनन्तरम् प्रविशति ।) ... [अस्पष्ट टीका-भागः] ...

प्रथमोऽङ्कः। १७ चित्रलेखा—सहि उव्वसि, थीभदा भव । अवण्णन्तुर क्खिणा महाराएण पहिन्दा कत्तुं दे त्तिदसपरिपन्थिणो हणन्ता दाणवा । उर्वशी—(चक्खूणि उम्मीलिअ ।) १किं पहावदंसिणा गहिं गओ सो सुरासुरहंत्ति । चित्रलेखा—ण महिदंतेण । यदि दगणिज्जाणुग्गहक कान्तरेण पुरूरवरोण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) उपकिदं खलु दणु- व्वेग्गम्भेण । राजा—(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम् ।) स्थाने खलु नारायण- मृषिविशेषमपश्याद्शृङ्गारसंभावितां विस्मय प्रीतिनं दृषा कान्- रस इति । अथवा किमपम्वितं मृषिविशेषेति । कुतः । १ सखि उर्वशी ! विश्वस्ता भव । अशङ्कनीयाः क्ष्मा नराः एताः खलु तं त्रिदशपरिपन्थिनो हता ॥ दानवाः । २ किं प्रभावदर्शना नाऽहङ्कृतः सुरपत्तिरिथ । ३ न मघवता । इदं महदणुप्राणकेन राजर्षिणा पुरूरवसा । ४ अनुपकृता राजर्षिणा कृतैवाऽहम् ।

१८ विक्रमोर्वशीये अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥ उर्वशी—हला चित्तलेहे, सहीअणो कहिं क्खु भवे । चित्रलेखा—सहि, अभअप्पदाई महाराओ जाणादि । राजा—(उर्वशीं विलोक्य ।) महति विषादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती । यदृच्छया त्वं महदप्यपस्मयो पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत् सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ११ ॥ उर्वशी—(आत्मगतम् ।) अमिदं क्खु दे वअणम् । अहव चन्दादो अमिदं णिग्गदिअं त्ति किं अच्चरिअम् । (प्रकाशम् ।) अदो एव्व मे पेक्खिदुं तुवरदि हिअअम् । १ हला चित्रलेखे, सखीजनः कुत्र खलु भवेत् । २ सखि, अभयप्रदायी महाराजो जानाति । ३ अमृतं खलु ते वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतं निर्गतमिति किमत्राश्चर्यम् । अत एव मे प्रेक्षितुं त्वरते हृदयम् ।

प्रथमोऽङ्कः । १९ राजा-(हस्तेन दर्शयन् ।) एता सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥ १२ ॥ (उर्वशी साभिलाषं पश्यति ।) चित्रलेखा-हला, किं पेक्खसि । उर्वशी-णं समदुक्खगदो पिबीअदि लोअणेहिं । चित्रलेखा-(सस्मितम् ।) अह, को । उर्वशी-णं पणइअणो । रम्भा-(उभयमवलोक्य ।) हला, विअत्तेहाणुदीअ पिअसहीं उ- व्वसीं गेण्हिअ विसाहासहिदो विअ भअव सोमो समुवट्ठिदो राएसी । मेनका-(निर्वर्ण्य ।) हला, दुवे वि णो एत्थ प्पिआ उव- गदा । इअं पच्चाणीदा पिअसही, अअं च अपरिक्खदसरीरो रा- एसी दीसदि । १ सखि, किं प्रेक्षसे । २ ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् । ३ अयि, कः । ४ ननु प्रणयिजनः । ५ सखि विगतैकान्तुदीतायाः प्रियसखीमुर्वशीं गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान्सोमः समुपस्थितो राजर्षिः । ६ सखि द्वे अपि नाऽत्र प्रिये उपनते । इयं प्रत्यानीता प्रियसखी अयं चापरिक्षतशरीरो राजर्षिर्दृश्यते । मा प्र म मा । स्वर ऽ प्रवा ऽ मा ऽ काऽ साऽऽप्यन्तराय । अत एव य ऽ लग्न हन्ताम् एता इति । हेमकूटगताः स्थिताः । उपप्लवात् उपरागात् ॥ १२ ॥ चित्रलेखा । ऽ त्किं प्रेक्षसे ॥ उर्वशी । नुसमदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् चित्रलेखा । ऽथ कः उर्वशी । ननु ऽ जनः । रम्भा । सखि वि ऽ तैकान्तुदीता ऽ गृही ऽ त्वा वि ऽ इव भगवा ऽ म समुपस्थितो राज ऽ मेनका । ऽ द्वे अपि न ऽ त्रे प्रिये उप- वि ऽ

२० विक्रमोर्वशीये सहजन्या—सहि, जुत्तं भणासि दुज्जओ दाणओ त्ति। राजा—सूत, इदं तच्छैलशिखरम्। अवतारय रथम्। सूतः—यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। (इति तथा करोति।) (उर्वशी रथावतारक्षोभं नाटयन्ती सत्रासं राजानमवलम्बते।) राजा—(स्वगतम्।) हन्त, सफलो मे विषमोवतारः। यदिदं रथसंक्षोभादङ्गेनाङ्गं ममायतेक्षणया। स्पृष्टं सरोमकण्टकमङ्कुरितं मनसिजेनेव ॥ १३ ॥ उर्वशी—हला, किं वि परदो ओसर। चित्रलेखा—णाहं सक्केमि। रम्भा—पैत्थ पिअआरिणं संभावेम्ह राएसिम्। (सर्वा उपसर्पन्ति।) राजा—सूत, उपश्लेषय रथम्। यावत्पुनरियं सुभ्रूः सखीभिः समुत्सुका। समीभिर्याति संपर्कं लताभिः श्रीरिवार्तवी ॥ १४ ॥ (सूतो रथं स्थापयति।) अप्सरसः—दिट्ठिआ महाराओ विजएण वड्ढदि। १ सखि, युक्तं भणसि दुर्जयो दानव इति। २ सखि, किमपि परतोऽपसर। ३ नाहं शक्नोमि। ४ अत्र प्रियकारिणं संभावयामः राजर्षिम्। ५ दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते। २० - विषयमो अव तारः = उचितं रथं ईदृशं इति ॥ सहजन्या। सखि युक्तं भणसि दुर्जयो दानव इति ॥ यदिदमिति । रथमऽवतारितं तदुक्तं भवताम् ॥ १३॥ उर्वशी। किंपि परतोऽपसर॥ चित्र- लेखा। नाहं शक्नोमि ॥ रम्भा। अत्र प्रियकारिणं सम्भावयामः राजर्षिम्॥ उप श्लषय रथम् = यावदिति। संपर्कं समागमम्। आर्तवी ऋतुसंबन्धिनी ॥ १४ ॥ अप्सरसः । दिष्ट्या राज्ञो विजयेन वर्धते । विजयनते। तथा

प्रथमोऽङ्कः । २१ राजा—भवत्यश्च सखीसमागमेन । उर्वशी—(चित्रलेखादत्तहस्तावलम्बा रथादवतीर्य ।) हला, अभिअं परिसज्जह । ण क्खु मे आसी आसासो जधा पुणो वि सहीअणं पेक्खिस्सं चि । (सह्य परिष्वजन्ते ।) मेनका—(ससम्भ्रमं ।) सव्वहा कप्पसदं महाराओ पुढविं पालयन्तो होदु । सूतः—आयुष्मन्, पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शित शब्द । अय च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥ १५ ॥ अप्सरसः—(पश्यन्त्यः ।) अह्मो, चित्तरहो । (ततः प्रविशति चित्ररथः ।) चित्ररथः—(राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम् ।) दिष्ट्या महेन्द्रोपकार- पर्याप्तेन विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् । राजा—अये गन्धर्वराजः । (रथादवतीर्य ।) स्वागतं प्रियसुहृदे । (परस्परं हस्तौ स्पृशतः ।) १ सख्यः, अधिकं परिष्वजध्वम् । न खलु मे आसीदाशासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्य इति । २ सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन्भवतु । ३ अहो, चित्ररथः । भाग... सख्यः अधिकं परिष्वजध्वम् । न खलु मे आसीदाशासो यथा पुनरपि सखीजनं प्रेक्षिष्य इति ॥ मेनका । सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन्भवतु ॥ अयमिति । गगनात्कोऽपि । चामीकरं सुवर्णम् । चामीकरं जातरूपं महार- जतकाञ्चनम् । इत्यमरः । तस्य चाङ्गदम् । अङ्गदं प्रकोष्ठगदाभरणम् । शैलाग्रं नगशृङ्गम् करीन्द्रस्य । अवगाहति इति पाठे अवगाहीत्यर्थः । तडित्त्वासडियुक्तः । तोयदो मेघः ॥ १५ ॥ अप्सरसः । अह्मो इति । तथा च सागरः — अज्जा अम्म ...

२२ विक्रमोर्वशीये चित्ररथ —वयस्य, केशिना हृतामुर्वशीं नारदादुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थमस्या शतक्रतुना गन्धर्वसेना समादिष्टा । ततो वयम- न्तरा चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा स्वामिहत्समुपागताः । स भवानेनां पुरस्कृत्य सदासाभिर्मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । महत्तत्खलु तत्रभवतो मघोनः प्रियमनुष्ठितं भवता । पश्य । पुरा नारायणेनेयमतिसृष्टा महर्षये । दैत्यहस्तादपाच्छिद्य सुहृदा संप्रति त्वया ॥ १६ ॥ राजा—मा मैवम् । ननु वज्रिण एव वीर्यमेत- द्विजयन्ते द्विषतो यदस्य पक्षाः । वसुधाधरकन्दराभिसर्पी प्रतिशब्दो हि हरेर्हिनस्ति नागान् ॥ १७ ॥ चित्ररथः—युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः । राजा—सखे, नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्व- मेवैनां तत्रभवते प्रभवे प्रापय । चित्ररथः —यथा भवन्मन्यते । इत इतो भवत्यः । (सर्वाः प्रस्थिताः) केशिनेत्यादिना 'वयस्य' केशिना दैत्येनापहृतामुर्वशीं नारदमुनिमुखादुपश्रुत्य ज्ञात्वा शतक्रतुना तदानयनार्थं गन्धर्वसेना समादिष्टा प्रेषिता । ततो वयमन्तरा मध्ये चारणेभ्यः स्तुतिपाठकेभ्यस्तव विजयवार्तां श्रुत्वा त्वां साक्षात्कर्त्तुमिहोपस्थिताः । स भवांस्तां पुरोधाय सर्व्वाभिरस्माभिः सह तत्रभवन्तं मघवन्तं द्रष्टुमर्हति । यद् युष्माभिरिदं मघोनः प्रियं साधितम् । पुरा नारायणेनेति । नारायणेनायं वध्वाव- तारः पुरा सृष्टः सन् महर्षये दत्ताऽभवत् । सा त्वया पुनर्दैत्येभ्य आच्छिद्य सुहृदर्थं प्रापितेति ॥ १६ ॥ मा मैवम् । ननु वज्रिण एवेति । अस्माकं जयस्तु मघोन एव वीर्यप्रभावः । यतो हि सिंहरवस्य प्रतिध्वनिरेव पर्वतकन्दरान्तरं प्रविष्टो गजान् हन्तीति ॥ १७ ॥ सखे नायमित्यादिना

प्रथमोऽङ्कः । १२ उर्व्वशी—(कर्णे जपन्ती ?) हेला चित्तलेहे, उवधारिअं रायसिणा

• • • आमन्तितुम् । ता तुमं एव्व मे मुहं होहि । चित्रलेखा—(राजानमुपेत्य ।) महाराज, एव्वदी विण्णवेदि— महाराजस्स अब्भणुण्णादा इच्छामि पियसहिं विअ महाराजस्स कित्तिं सुरलोअं णेदुम् । राजा—गम्यतां पुनर्दर्शनाय । (ततः सगणमुख्या आकाशोत्पतनं रूपयन्ति ।) उर्व्वशी—(सन्तसमस्तकं रूपयित्वा ?) अम्महे, रुदाविहवे एसा एकावली वैजयन्तिया मे लग्गा । (तनूकृतपुच्छाद् राजानं पश्यन्ती ।) हद्धि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णं । चित्रलेखा—(विलोक्य विहस्य च ।) णिच्चं, दिढं खलु लग्गा सा । अब्वि मोआविदुम् । १ सुणि दियं अ, उवधारिअं राजर्षि न राजेत्यामन्त्रयितुम् । ताह त्वं म मुखं भव । २ महाराज उर्वशी विज्ञापयति—महाराजनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि प्रियसखीं मिव महाराजस्य कीर्त्तिं सुरलोकं नेतुम् । ३ अष्ट न लि* पश्यं वयं वैजयन्तिक म लग्ना । एहि चित्र- लखे म उप चाय मा । ४ अ अ * अव्य * * * न शक्या मोचयितुम् । ५ प्रिय प्रिये ** * * * * कवि न पातोऽस्या कम्पां अ * * ** * * तव पा * विरतास्करै
• • • • ** * * * * व्याखण्डा न लज्जिता तक्षम् ॥ ६ यौ पद पाद दर्पाय बशम यौ पद नौ य खं द पढ़ तौ । जना
• • • • • • प वि र ईति भागरा जो प ॥ चित्रलेखा । मद् वि द्य * * * * वैना नै नुज्ञान जामि प्रियसखीमिव महा र जस्य की * * * न्न सुर लो के मन्त्रा इति भाषये । लताविटप ए क व ल * * * * चित्रले । मविद्य तामपनयतु । वै लतां नवरचनाव * * * गता। अभ्रि वहाकारे । दृढं खलु लग्ना सा ।

२४ विक्रमोर्वशीये उर्वशी—अलं पडिहासेन। मोआवेहि दाव णं। चित्रलेखा—आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादी। तहा वि मोआविसं दाव। उर्वशी—(भिन्नं कृत्वा) पिअसहि, सुमरेहि महु एदं स- अणो वअणम्। राजा—(स्वगतम्।) प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्या क्षणविघ्नमाचरन्त्या। यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि दृष्टा ॥ १८ ॥ (चित्रलेखा मोचयति। उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिःश्वासं सखीजनमु- पेत्य पश्यति।) सूत—आयुष्मन्, अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधा- न्प्रक्षिप्य दैत्याँल्लवणाम्बुराशौ। वायव्यमस्त्रं शरधिं पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥ १९ ॥ राजा—तेन ह्युपक्षेपय रथम्, यावदारोहामि। (सूतस्तथा करोति। राजा नाट्येन रथमारोहति।) १ अलं परिहासेन। मोचय तावदेनाम्। २ आम्, दुर्मोच्येव मे प्रतिभाति। तथापि मोचयिष्ये तावत्। ३ प्रियसखि स्मरस्व खल्वेतदात्मनो वचनम्। अशक्या मोचयितुम् ॥ उर्वशी। अलं परिहासेन। मोचय तावदेनाम् ॥ चित्र- लेखा। आम् दुर्मोच्येव मे प्रतिभाति। तथापि मोचयिष्ये तावद् ॥ उर्व- शी। प्रियसखि स्मरस्व खल्वेतदात्मनो वचनम् ॥ प्रियमिति। आचरितं कृतम्। क्षणमात्रं विघ्नम् क्षण उत्सवस्तद्रूपं विघ्नमिति वा। परिवृत्तमर्धं मुखं यस्या अत एवापाङ्गामुक्ते नेत्रे यस्या एतादृशी दृष्टा। यद्वा अपाङ्गो मदनस्तन्न- नकं नेत्रं यस्यास्तादृशी ॥ १८ ॥ अद इति । वायुर्देवतास्येति वायव्यम्। दारधिं निषङ्गम्। श्वभ्रं रन्ध्रम्। 'रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषि' इति त्रिकाण्डी ॥ १९ ॥

प्रथमोऽङ्कः । १५ सुन्दरी—(साकूतं राजानमवलोक्य सलज्जं ) अवि णाम पुणो वि रम्मारिए वणं देक्खिस्सं । (इति ससख्या सह सत्वरं निष्क्रान्ता ।) राजा—(दीर्घं निःश्वस्य ।) अहो, दुर्लभाभिलाषी मदनः । एषा मयि मे प्रसभे शरीरे दिशः परं मन्दममुञ्चदन्ती । गुणानुरूपां दधती मतिं ममा- भूदं मुखादपि रागयोधी ॥ २७ ॥ (इति निष्क्रान्ताः ।) प्रथमोऽङ्कः । १ अपि नाम दुष्यन्तानुरागविगतं द्रक्ष्यामि । एवञ्च वद दर्पणे लभ्यन्त इति टिप्पणी । अपि नाम दुष्यन्तानुरागविकल्पेन प्रति- देशे । सु मधुरेऽपि रागस्तस्मिन्नपि मदनः । दु दुर्लभाभिलाषी इति पट रीति धन आह । एषेति । मुञ्चन्ती अनङ्गशरं मन्मथशरं प्रसभं परमं बाधका । दिङ्मुखान्तरम् इति दिशन्ती , मन्दममुञ्चदन्ती । अत्रैषा गुरा वृत्तं लज्जां कण्ठीरवसत्त्वाभिप्रायव्यापारं दधती मतिमनुरूपां यन्त्रित्वात् च रागमुद्भावयन्त्यापिवि । अङ्गालसायाश्च मुखादप्यङ्गरागा- दङ्क तनुवि वल्कलद्रुमं विलासम् । यथाङ्के पल्लवाङ्को द्योतकार इति मून ॥ इति । पार्वतीऽत्रवचनलक्षिताम् कर ॥ विज्ञाता । राज्ञा मु- ख्यत आनुकूल्यात् सह मुकमुद्दीय विसद्गतयात् सम्वाद्योऽपि निष्का- न्ता प्रथमाङ्क इति । ४० । १ ॥ २६॥ अङ्कः—प्रथम २ । १ २ । ३ । ४ । ६।५ । ७ । १ अङ्गसंयुता ॥ विच्छित्ति म त म न य ज युगाङ्गवह्निः । शार्दूलविक्रीडितं म सौ ज सौ जसौ ग म न य न नयौ मत्तकोकिला, न र त न भ ज जर ग यु र त न भ ज जर ग यु र त न भ ज जर ग मत्तकोकिलाजाति जगती भ न य न भ ज न न म भ न य न भ ज न न म । इति श्रीमद्रिद ०० न्गुत्तरपाथ वृत्तरत्नावलीग्रन्थक ०० णामन्मथकविराजमन्मथदीक्षितात्मज श्रीमल्लक्ष्मीनारायणकविकेशव ०० रचित ०० ग्रहणमहार्णवे सुधीन्द्रगङ्गाधरेण विरचितायां विमलाश ०० काशिकायां प्रथमाङ्कः समाप्तः ॥

द्वितीयोऽङ्क । (तत प्रविशति विदूषक ।) विदूषकः—अविद् अविद् भो , णिमन्तणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्णोमि जणइण्णे अइण्जणेण अत्तणो जीह् धारिदुम् । ता जाव सो राआ धम्मासणगदो इदो आगच्छइ दाव इमस्सिं विरलजणसंपादे देवच्छन्दअप्यासादे आ रुहिअ चिट्ठिस्सम् । (परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुख विधाय स्थित ।) (तत प्रविशति चेटी ।) चेटी—आणत्तह्नि देवीए कासिराजदुहिदाए जहा—हञ्जे णि- उणिए, जदो पहुदि भअवदो सुज्जस्स उअत्थाण कटुम पडिणिउत्तो महाराओ तदो पहुदि सुण्णाहिअओ विअ रुम्मी अदि । ता तुम नि १ अविदाविद् भो, निमन्त्रणिक परमान्नेनेव राजरहस्येन स्फु- टन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्णतनेनात्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगत इत आयाति तावदेतस्मिन्विरलजनसंपाते देवच्छन्दक प्रासाद आगम्य स्थास्ये । २ आज्ञप्तास्मि देव्या काशिराजदुहित्रा यथा—हञ्जे निपुणिके, यतः प्रभृति भगवत सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्तो महाराजस्ततः प्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यत । तत्त्वमपि तावदाशयागतवकाजनीसभोक्त इदानीं विदूषकमुखेनाभिमदवसूचनाय विदूषकप्रवेशमाह—तत इति । विदूषकलक्षणं तु— विकृताङ्गवचोवेषैर्हास्यकारी विदूषकः । विश्वनाथकविरा- जोऽप्याह—कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मवपुर्वेशभाषाद्यैः । हास्यकर कलहरतिर्वि- दूषक स्यात्स्वकर्मज्ञः ॥ सहधर्मभोजनात् । 'सागरेऽप्यममदन्—वयस्यश्च दूषक स एव च विदूषकः । अन्य पुरचरो राज्ञो नर्मसाचिव्य प्रकीर्तित ॥ इति । विदूषकः । अविदविद् भो । अरट धुत्तर्यन्नामवदिशविद्भोपदम् । इति डण्टार । निमन्त्रणिक परमान्नेनव राजरहस्येन स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णे ऽकीर्णेनावमना जिह्वां धारयितुम् । तद्यावत्स राजा धर्मासनगत इत आयाति तावदेतस्मिन्विरलजनसंपात देवच्छन्दकप्रासाद आगत्वा स्थास्ये । 'परमान्नं तु पायसम्' इति त्रिकाण्डम् । औधम् इतिवटे कीर्तिसार्य । देवच्छ- न्दक इति प्रासादनाम ॥ चेटी । आज्ञप्तास्मि देव्या काशिराजदुहित्रा

द्वितीयोऽङ्कः । १७ दव अज्जरुग्वणदो गच्छि मे रन्तोट्टाअरणं वि । ता कहं सो पहवपू अदिगंपाढब्बो । अहवा तुल्लगभ्मे विअ अदन्ताभस- रिद्वेण संसिअ रामारहग्गं विरं चिट्ठदि त्ति लब्भेमि । ता जाव णं ष्णवेगामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अह्मो, आलेक्खवाणरो विअ किमिवि चिन्तन्तो णिहुदो अञ्चमाणभवो चिट्ठदि । ता जाव णं उवसमपि । (उपसृत्य ।) अज्ज, वन्दामि । विदूषकः—सोत्थि भोदीए । (आत्मगतम् ।) एवं दुट्टचेडिएं देवस्स तं रामरहस्स दिअसं णिच्चेअ णिच्छयदि विभ । (वि- विमृश्य चक्षुरुन्मील्य । प्रकाशम् ।) भोदि णिउणिए, संगीदवावारं उज्झिअ कहिं गच्छिसि । ष्टावटोन्निद्रे । तत्कथं स ब्रह्मबन्धुरितीहापाठव्यः । अथवा तुल्य- सहोदरसहावस्थानाभ्यर्हितं न तस्मिन्नारादरहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कयामि । तद्यावदेनमन्वेषयामि । अहो आलेख्यवानर इव किमपि मन्त्रप्रविष्टमुत आत्मानमवतिष्ठति । तद्यावदेनमुपसर्पामि । आर्य, वन्दे । १ स्वस्ति भवत्यै । एतां दुष्टचेटिकां प्रेक्ष्य तद्रामरहस्यं हृदयं भित्त्वा निष्क्रामतीव । भवति निपुणिके, संगीतव्यापारमुज्झित्वा कुत्र गमिष्यसि । यथा—इह धटि निपुणिके यत प्रभृति भगवत सूर्यस्योपस्थान कृत्वा प्रतिनिवृ- वृत्तो महाराजदर्शनं प्रभृति शून्याहृदय इव लक्ष्यते । तत्त्वमपि तावदात्मानमव धानाद्धान्योपकरणाधारणमिति । धान्यवकेऽपि विदूषकनाम । तत्कथं स ब्रह्म बन्धुरितीपापाठ्यः । ब्रह्मबन्धुपुच्छयित्वा । ब्रह्मबन्धुरपिप्रेषे निर्देशेऽपि द्विजो लवः । इति विश्वलोचनम् । अतिधैर्यताम्व्यो बन्धनीयाः । अथवा तुल्याग्रजन्मविका सन्धावर्त्तित न तस्मिन्नारादहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कयामि । तद्यावदेनमन्वे षयामि । अत्र दासी नीहार । अत्र दासी द्विजें कर्णे शततामवन्द्धयेति । इति विचार्य यतः । अभ्यो आश्चर्य । आलेख्यवानर इव किमपि मन्त्रप्रक्षिप्तम आत्मानमव तिति । इतिमो निभृतः । तद्यावदेनमुपसर्पामि । आर्य वन्दे ॥ विदूषकः

२८ विक्रमोर्वशीये चेटी—देवीए वअणेण अज्ज एत्तं पेसिअदुम्। विदूषक—किं^२ तत्तभोदी आणवेदि। चेटी—^३देवी भणादि जहा—अज्जस्स मम उअरि अदक्खि- ण्णम्। ण म अणुरुद्धवेअण दुक्खिअं अवण्णेअदि त्ति। विदूषकः—णिउणिए, किं वा पिअवअस्सेण तत्तमोदीए पडि- ऊल किंपि समाचरिदम्। चेटी—^५जं णिमित्तं उण भट्ठा उक्कण्ठिदो, ताए इत्थिआए णामेण भट्टिणा देवी आलविदा। १ देव्या वचनानाद्यमेव प्रेषितुम्। २ किं तत्रभवत्याज्ञापयति। ३ देवी भणति यथा—आर्य्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्यम्। न माम् बुद्धिनिवेदना दुःखितामवगोष्टयतीति। ४ निपुणिके, किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्या प्रतिकूलं किमपि समाचरितम्। ५ यन्निमित्तं पुनर्भर्त्ता उत्कण्ठितः, तस्या स्त्रिया नाम्ना मया देवी आलापिता। सन्धिमपरं । सममणि- इ वाञ्चा चतुरी। गता दूरं रक्ता स्वतशमातृणं इ व नित्यं विश्राम्यैकः। भवति निपुणक वृत्तिर्न रम्यु रङ्ग्या पुत्रश्च स्त्रिन्शी ० धारी । उ ः वचनत ऽनव श्म्य विदूषकः । किं तत्रभ- वत्याज्ञप्तम् ॥ चेटी । ॐ भणति इयं भ र ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मामनुरुधिरुदन दुःखितमव गम्यत क उच्चमवनुरुध्यता । प्रागुक्तौ दोषात्तत्र इति व द न ॥ विदूषक । निपुणिके किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूलं किमपि समाचरितम् ॥ चेटी । यन्निमित्तं पुनर्भर्त्ता उत्कण्ठितः, तस्याः

द्वितीयोऽङ्कः। २९ विदूषकः-(अपवार्य्य।) हंहो सअं एव्व तत्तभोदा वअणेण रहस्सभेओ किदो। इ दानीं अहं अत्तणो जीहं रक्खिदुं सम- त्थोम्हि। (प्रकाश्यम्।) किं तत्तभोदा उव्वशीणामधेएण आमन्तिदा। चेटी-अज्ज, का सा उव्वसी। विदूषक - असि उव्वसि त्ति अणङ्ग। ताए दसणेण उम्मादि दो पदं संख्खावएदि, २ वि बह्मण असिदक्विसुन्दरे पीडेदि। चेटी-(अपवार्य्य।) ई०रादिसो मए भेओ भट्टिणो रहस्सपुग्ग रस। ता गदुअ देवीए एदं णिवेदमि। (इति प्रस्थिता।) विदूषक - णिउणिए, विण्णावेहि मम वअणेण काशिराजदु- हिदम्-परिचत्तन्तरिइए मिअसिण्डिआए वअन्तं णिवत्तावे दुम्। जद् मोदीए मुहकमलं पेक्खिस्सदि तदो णिवत्तिस्सदि त्ति। १ अयं स्वयमेव तत्रभवता वचनेन रहस्यभेदः कृतः। इदि- दानीमहं आत्मनः जिह्वां रक्षितुं समर्थोऽस्मि। किं तत्रभवत्या उर्व्वशीनाम धेयनामन्त्रिना। २ आर्य्य का सा उर्वशी। ३ अस्युर्व्वशीत्यनङ्गः। तस्या दर्शनेनोन्मादितो न केवलं तामाया स्यति मामपि ब्राह्मणमतिव्यथिसुखं दृढं पीडयति। ४ ईदृशस्तो लब्धो मया भर्त्तु रहस्योद्गमः। गत्वा देव्यै एतन्नि वेदयामि। ५ निपुणिके विज्ञापय मम वचनेन काशिराजदुहितरम्-परित्या ता अभ्यन्तरेण मृगशृङ्गिकया वयस्यं निवर्त्तयितुम्। यदि भवत्या मुख कमलं प्रक्ष्यिष्यत ततो निवर्तिष्यत इति। द्विया माझा संता हसी आचरिता ॥ विदूषकः। अय स्वयमेव तत्रभवता व दनेन रहस्यभेद कृतः। इदानीनीयहं आत्मनो जिह्वां रक्षितुं समर्थोऽस्मि। किं स्तत्रभवत्या उर्व्वशीनामधेयनामन्त्रि ? ॥ चेटी। आर्य्य का सा उर्वशी ॥ विदू षक । अस्युर्व्वशीत्यनङ्गः। तस्या दर्शनेनोन्मादितो न केवलं तामायाम यति मामपि ब्राह्मणमतिव्यथिसुखं दृढं पीडयति। अशितव्यथिसुग इत्यपि पाठः ॥ चेटी। पन्थास्तो लब्धो में भर्तूरहस्यपुद्गमः। गत्वा देव्यै एतन्निवे दयामि ॥ विदूषकः। निपुणिके विज्ञापय मम वचनेन काशिराजदुहितरम्-

३२ विक्रमोर्वशीये राजा—किं भवांस्तूष्णीमास्ते। विदूषकः—भो, एव्व मए जीहा संजमिदा जेण भवदो वि णत्थि पडिवअणम्। राजा—युक्तम्। अथ केनेदानीमात्मानं विनोदयामि। विदूषकः—भो, महाणसं गच्छह्म। राजा—किं तत्र। विदूषकः—तहिं पञ्चविहस्स अब्भवहारस्स उवणदसंभारस्स जोअणं पेक्खमाणेहिं सक्कं उक्कण्ठा विणोदेदुम्। राजा—तत्रेप्सितसन्निधानाद्वारम्यते। मया खलु दुर्लभाशा- र्थेन कथमात्मा विनोदयितव्यः। विदूषकः—णं भव त्ति तत्तभोदीए उवसीए दंसणपहं गदो। राजा—तत किम्। विदूषकः—णं खलु दे दुल्हहं ति तक्केमि। १ भो, एव मया जिह्वा संयमिता येन भवतोऽपि नास्ति प्रति- वचनम्। २ भो महानसं गच्छाव। ३ तत्र पञ्चविधस्याभ्यवहारस्योपप्लुतसम्भारस्य योजनां प्रेक्षमाणाभ्यां शक्यमुत्कण्ठां विनोदयितुम्। ४ ननु भवानपि तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपथं गतः। ५ न खलु ते दुर्लभमिति तर्कयामि। ... १ 'तव' । २ 'अथापरं' । ३ प... ३ रहस्यं तदुच्येषु । इति त्रिकाण्डी । ... 'तस्य यथातथाऽन्वेषणं कृत्वाऽपहर्तुम् इति सहस्रमपहार्य इत्यस्यानुरूपम् । इति पाठान्तरमिति ज्ञेयम् । निहृतं समवमनुगुणं यस्येतिप्राय इत्यन्ये व्याचक्षते । बह्वन्नं सुभक्ष्यम् इत्यपरे च ॥ विदूषकः । ननु अद्य र्पि तत्रभवत्या दर्शनात् पूर्वमेव तव ॥ विदूषकः । न खलु ते दुर्ल-