विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

इस पृष्ठ पर कोई सुपाठ्य पाठ (Text), श्लोक या विवरण उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ लगभग रिक्त/खाली है, केवल शीर्ष पर पृष्ठ संख्या अथवा चिन्ह का धुंधला अंश दिखाई दे रहा है)।

सन १८८८ मध्यें छापलेल्या पहिल्या आवृत्तीची प्रस्तावना. ---❖--- महाकवी श्रीकालिदासरचित अभिज्ञानशाकुंतल नाटक राघवभट्टकृत टीकेनें कांहीं वर्षांमागे आम्ही छापून प्रसिद्ध केलें, त्या वेळेस त्या व इतर कवींचीं नाटकें सटीक छापून काढावीं हा आमचा मानस होता पण तशीं साधनें अनुकूल नसल्याकारणाने आजपर्यंत आम्हांस तादृशपानें कांहींच करितां आलें नाहीं सुमारें दोन वर्षांमागे आमचे जयपूरकर मित्र महामहोपाध्याय पण्डित दुर्गाप्रसाद यांनी विक्रमोर्वशीवरील रत्ननाथकृत टीकेची एक हस्त- लिखित प्रत आम्हांस पाठवून दिली ही प्रत संवत् १७४५ माघ कृष्ण अमावास्या रोजीं लिहिलेली आहे तेव्हां आज ह्या पोथीला बरोबर १०० वर्षे निघून गेलीं या पोथीच्या लेखकानें-त्यास संस्कृत न समजल्यामुळे म्हणा, किंवा निष्काळजीपणामुळे ह्मण-निरनेक ठिकाणीं भलत्याच हस्तदोषांच्या चुका केल्या आहेत तरी ज्या पोथीवरून ही प्रत उतरून घेतलेली आहे ती ग्रंथाच्या शुद्ध असण्याकारणाने हींत अशुद्धे फारच थोडीं राहिलीं आहेत व जीं बहुधा शुद्ध वाचतां येतात क्वचित् पंक्ति सुटल्या आहेत त्यास प्रतान्तरा- शिवाय उपाय नाहीं दुसरी एखादी पोथी मिळेल ह्या आशेनें आज २ वर्षे वाट पाहिली, व ठिकठिकाणीं चौकशीही केली परंतु प्रत्यन्तर मिळालें नाहीं दुसरी प्रत मिळत नाहीं ह्मणून मिळालेली प्रतही गुप्त ठेवावी ही गोष्ट आम्हांस प्रशस्त वाटेना ह्मणून याच एका पोथीवरून ही टीका छापली आहे पुढें प्रत्य- न्तर निघाल्यास ती सुधारून घेतां येईल ह्या नाटकाचा कर्ता कालिदास हा कवि कोणत्या शालीं झाला याविषयीं पुष्कळ मतभेद आहेत ख्रिस्तीशकापूर्वील शतक ख्रिस्तीशकानंतरचें दुसरें शतक सहावें शतक वगैरे अनेक काळ या कवीविषयीं विचार करतांना विद्वानांनी सुचविले आहेत परंतु निश्चयात्मक असा एकही काळ या कवीचा ठरवून ठरता नाहीं टीकाकार रत्ननाथ याविषयींची जी काय माहिती मिळते ती त्याच्या या टीकेवरून या टीकेच्या आरंभीं मङ्गलाचरणांत व अणीं उपसंहारांत टीका- कारानें स्वतःविषयीं जे श्लोक केले आहेत त्यांवरून या टीकाकाराचा जन्म मानितामक कुळांत झाला याचे कुळाचें आराध्य दैवत रामचंद्र उपनाम निम्बेकर (पंडेकर) पंज्याचें नांव तानभ आज्याचें रंगनाथ, चुलत्याचें नारायण, पित्याचें बाळकृष्ण, वडील बंधूचें वेणीमाधव आणि १ ह्या नारायणाच्या उत्तररामचरित व विद्धशालभञ्जिका नाटकांवर टीका आहेत

२ प्रस्तावना पुत्राचें बालकृष्ण होतें असें कळतें चुलता नारायण व बाप बालकृष्ण हे मोठे विद्वान् होते असें टीकाकार ह्मणतो रङ्गनाथानें ही टीका काशीमध्ये संवत् १७१२ ह्मणजे शाके १५७७ श्रावण वद्य ५ रविवार अश्विनी नक्षत्र वृद्धियोग या दिवशीं समाप्त केली ती पुढे ५ वर्षांनी ह्मणजे संवत् १७१७ मध्ये त्याचा पुत्र बालकृष्ण याने लिहून प्रसिद्ध केली रङ्गनाथाचा वंशवृक्ष ज्ञानमह । रङ्गनाथदीक्षित ┌──────────┴──────────┐ नारायण बालकृष्ण ┌───────┴───────┐ वेणीमाधव रङ्गनाथ । बालकृष्ण रङ्गनाथाच्या टीकेत आढळणारी ग्रन्थकाराचीं नांवे—अप्पय्य (य्यदीक्षित ?) उदयननाथाचार्य कल्पतरुकार, काव्यप्रकाशकार, क्षीरस्वामी, चाणक्य ज्योतिर्विद धनिक, नाट्यलोचनकार पद्मराज, पिङ्गल, भरत भानुगुप्ताचार्य याज्ञवल्क्य वाग्भट विश्वनाथकविराज, शार्ङ्गधर संगीतकल्पतरुकार शबर, हरदत्त ग्रन्थांचीं नांवे—अथर्वशिखा, अथर्वशिरोपनिषद् कोषार्थकोष ईश्वरबोध एकाक्षरकोष कटवर्म कैवल्योपनिषद् कूर्मपुराण छांदो- ग्योपनिषद् तैत्तिरीय त्रिकाण्डीशेष त्रिकाण्डीशेषकोष दण्डक दैवतश्रुति दिशिरत्नप्रकाशटीका दर्शनपुराण परमोद्देश नाट्यदर्पण, पालकाप्य, (गजशास्त्र) ब्रह्माण्डपुराण भविष्योत्तरपुराण, भारत भावप्रकाश (नाट्य- शास्त्र) मुक्तावलीकोष रत्नमञ्जरीटीका वादार्थ वामनपुराण विधिसार विश्वलोचनकोष शिल्पशास्त्र (वाग्भट), विष्णुपुराण वृत्तरत्नी शतक शिवपुराण संगीतरत्नाकर संक्षेपशारीरक स्कन्द (स्कन्दपुराण) हरदत्तरीय हेमचन्द्रकोष या आवृत्तीचीं मुख्यता नन्दिनी अथवा सरलाख्यटीके दुसरी अशी छापलेली नाही ही टीका दुसऱ्या अभ्यासकांस अजून मिळावी तशी छापून ही अपूर्ण झाले नाही एकाने आवृत्तीतील अंश १२७ पर्यन्त भाग एकत्र नाही

उत्तर-विभाग होटल ॥ श्री ॥ विक्रमोर्वशीयम् । प्रथमोऽङ्कः । वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ १ ॥ (नान्द्यन्ते प्रविशति सूत्रधारः ।) सूत्रधारः - अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मारिष इतस्तावत् । (प्रविश्य पारिपार्श्विकः) पारिपार्श्विकः - भाव अयमस्मि । सूत्रधारः - मारिष, बहुशः किल कालिदासग्रथिता वस्तु- बन्धा नवरचनाप्रयुक्ता पूर्वैरस्माभिः परिषत् । तदस्यां विक्रमोर्वशीयं नाम नाटकं प्रयोक्तु- मिच्छामः । तदुपचर्यन्तां सर्वे पात्राः । पारिपार्श्विकः - यदाज्ञापयति भावः । (नेपथ्ये) परित्ताअध परित्ताअध । सूत्रधारः - (आकर्ण्य) अये किमिदं क्रन्दितम् । पारिपार्श्विकः - भाव, दिव्यानन्दकारिण्यां दिशि त्रासोत्थः क्रन्दितध्वनिः श्रूयते । सूत्रधारः - भवतु, पश्यावः । (इति निष्क्रान्तौ) ॥ प्रस्तावना ॥ (ततः प्रविशन्ति अप्सरसः ।) सर्वाः - परित्ताअध परित्ताअध । रम्भा - हला मेनके ...

निदानां निःश्रेयसाय मोक्षायास्तु । चतुर्थ्या निमित्तज्ञत्वम् । तथा च मोक्ष- निमित्तमस्त्वित्यर्थः । मोक्षं ददात्विति यावत् । ‘तुमर्थाच्च’ इति तुमर्थे वा चतुर्थी । निःश्रेयसं दातुमस्त्वित्यर्थः । स्थाणुः कीले हरो इति त्रिकाण्डी । हरे प्रवृत्तस्य स्थाणुशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनं च— तत प्रवृत्तिं विशन (श्मा) प्रसूते च (न प्रसूते) शुभा प्रजाः । स्थाणुर्जनिघटो यस्मान्निव्यत स्थाणुरुत स्मृतः ॥ इति पुराणेषु । शिवस्य मोक्षहेतुत्वं च— स एव मोक्षस्थितिनांशहेतुः इति श्वेता- श्वतरे । नमो भवस्य हेत्यै इति च तैत्तिरीये । तदेतत्सकलं विश्वं स हि विधा- यिकः शिवः । स एव जगतां नाथः स तु संसारमोचकः ॥’ इति पराशरः । अन्यत्र च बहुषु स्थलेषु सुप्रतीतमैव । ननु यदि स स्वभाव एव तस्य, तर्हि किमिति स लोके सेव्यत इत्याशङ्क्याह—स्थिरोति । स्थिरो विपर्ययादिनानुच्छेद्यः, भक्तियोगो भक्तिप्राप्तिः तया सुलभः सुप्राप्यः । ‘आराध्यत्वेन ज्ञानमपि हेतु- र्जनायाथा । शिवस्य भक्तिप्राप्यत्वं प्रतीतम् भावग्राह्यमनीशस्य भावाभा- वकरं शिवम् । इति धनाश्वतरे । भक्तियागलभ्यत्वेन हरे भक्तिरपि पूर्वपूरानेकबहु- रंजितवातिशयमुद्दतसमारतो भवतीति ध्वनितम् । यद्वा स्थिरा मतिः, योगो ध्यानं च ताभ्यां सुलभः । स्थिरमतिद्धुरकध्यानेकलभ्य इत्यर्थः । ध्यानगम्यत्वं मप्युक्तं कैवल्योपनिषदि— श्रद्धाभक्ति ध्यानयोगादवेहि इति । श्रद्धाभक्त्यो- र्गन्धाचार्यैरुक्तं —‘वेदचोदितफलावश्यंभावनिश्चयः श्रद्धा’ इति । योगलक्षण- चोक्तं कटपदपम्— यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्ट- ति(ती) तामाहुः परमां गतिम् । तां योगमिति [मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधार- णाम् ॥ इति] । स क इत्यपे तायामाह—वेदश तवित्त्यादि वाक्यद्वयम् । वदा त्पूरुषिनम्यु यमेकपुरुषमाहुः । तत्त्वविद इत्यध्यात् । सर्वेकाण्ड दृशः श्रुति तन्मिदमध्य शवनेन सुविदितं सर्वेषाम् । आत्म करणानशचेन कल्प्यमाभिध द्विषियेषु सर्वेशमष्टदा सवनागेभव इति दुरापाशम् तन्माशामुञ्चत्वक उक्तीति चनग्राह— एकति । एकस्य चोल्लमयने गोपनिशदि— स एको य एक इव रुद्रा को रुद्रः स गजान्ता च ईशान स भगवामहेश्वर इति । उक्त एव ६० न ई जंगवन्द मध्य इत्यादी श्वेताश्वोपनिषदि । यद्य बहवः इश्वरास्युः तर्हि । ई जगतो तु स एकः तद यथा व सुपर्णप्रशः शरभन मुक्तिर तुमतीतो भवेत् । पुरुषमिति । विशिष्टगुणातिशयनामत पुरुषशब्दने उच्यं । पुरुषं च वाक्य- पुरुषो वह सनातनं नमो नमः । ५३ इव मुण्डका निषदोपिसदः । ८२, पूष पुरुषेण मइदम् । इत्यादि श्रुतिभ्यः । इन्द्वि... । इन्द्रियार्थेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषात्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ इति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मेत्याद्युक्त- श्चेत्यर्थः । भुवनस्यस्यैकं पतिमीशम् इत्यादि श्रुत्यर्थे च प्रसिद्धम् ।

प्रथमोऽङ्कः । ३ "तदेवं वृत्तम्। इत्यभिधाय गङ्गायामुदकं दत्वा । नैव मेतेन विचारितं पुत्रस्यैवायं वृत्तान्त इति। एवं नौ नैवेष समुत्पद्यते— गतिर्नास्त्यमन्दोदकस्य तस्यापि देवपादोदकम् । ददाति यदयं वसिष्ठो ददं वा इन्द्रं पुनः पुनरिति ॥ इति । तत एकान्ते स्वरोदितेन प्रत्युपेत्य वन्दे — हन्त हन्तैष एव भवेद् वत्स इति । तद एतौ पुनः पुनर्वा माश्वासयतः । इति । अन्यत आत्मगतिकं वदति— तत्र च वन्यैर्नराणां परा ल्पमतिदृष्टः। एतेनाविकम्प्यः प्रस्थानमुपदेशः ॥ इति । तत स्तूर्णदुग्धदो र्दोहनीमादाय— इहैव- इत्याख्य पुनर्यो मया धेनुर्दिष्टा साऽत्रैवा स्ताम् । सावित्रीपदे कस्योदको बिन्दुरञ्जलिना ॥ इत्येतद्रूपम् । वैश्व मित्यात्मन एवाह—अथ प्रत्यवेक्षस्व मुग्धस्य प्राणांश्चेति एतमेवेति मत्वाऽन्तर र्वेवेन्द्राः । तथोक्तं विरच्यत— इत्येते । रोदसी द्यावापृथिव्यौ मध्य स्थिताम् । रोदसी रोदस्यस्तस्मात्तथा स्थितम् । मुग्धो रोदस्यो रोदसी न ते । इतस्ततः सञ्चारं दृष्ट्वैते रोदसीति मिति मूर्च्छा पुनरपुष्यत् । तद् व्यपदिशेद्रोदस्रोदसी [रोदसी] तथा ॥ इति रूपविभागावधिः । दिशश्च आपस्ततृणद्रवप्रकृतिरापिण्डि— च क्रोडन्तो च क्रीडन्तः स प्रभवो व प्रवर वा सरस्वती च सरखती । इति । अप्सरोभिर्मन्त्रवद् इति च शेषः । 'आप्यन्तामग्नौ मरुतोव इत्यरुन्धतीवदभूत् । यत्र रूपविशेषैश्व रूपमङ्गीकृत्य रोदः । सरखती वा अध्येतव्यत्वमन्तरत स्थिता ॥ इति मन्त्रवदर्थे । तृतीयेऽथ— द्वौ हस्ते काष्ठे द्वौ शम्बू च ओषधीषु द्वौ द्वौ विधातुमेव विचारो दृष्टो रूपं तयो अप्सु । इत्यूहो । कस्मिन्निति । यस्मि न्नग्रे (अग्ने) वैश्वानर इति मरुतोऽग्न्यविशेष एतन्यायवाचकः । मथाक्षरशः । दर्शनं ज्ञायते । हेत्यानश्चाथावया युक्तिसिद्धम् । तथा हि—ईशानं मघवद्भि र्जनं वा इत्यन्तं तेषामेवे यत्नतः ॥ इति— तस्मीश्वराणां नाम महेरपि त दस्थानं वरम् च रुद्रस्य यत आदित्यं वरम् पुरुषाणां ह्यत्र सर्व भुवनपती रूपं द्राक् च वन्दिरिवाद्यस्य इव पुरुषवाच्यं ईश्वर इति वाच्यतः तथ चास्य दृष्टेव ईश्वरानाम— यस्य द्विती महन्तं नोपत्राणं भारव्यस्य प्रह्रदस्य च तस्मादितन काश्याङ्गीरास ता विनाव्य सर्व राष्ट्रमन्वहे । इति दृष्टो दृश्यतां नस्त्वेकम् प्रधानायाश्च तस्या वाहा प्रतो मेव तदनुगति- भारद्वानकरणं अध्यगु — नानाश्या नवीतुमर्हसि भिन्नं दृष्ट्वा च नैराश्यं मन्यते । तस्मात्त्वदीयां तुषारप्रजनेन काऽप्य थनं सौवीरनाथाभ्यन्तरं मन्यत वर्षनिवृत्तिम् अस्यापि च शब्दाना मवदानं तस्य प्रख्यातं । न चास्य पदद्वये गृह्णीत यो यद् एकं व्यक्तिमेव सर्वोपरं स्याम् । यदि दृश्यं दिशेदभ्युदितं । ततस्त्वानीतकुण्डलनशनवहने

यम् । तामेव बोधयति नायं निजार्थशेषादन्यं पुनः प्रकारमभिधित्सितेन ॥' [इति] यथायथं रूपं निर्विशेषाद्यर्थशालित्वात् । इट् इतीश्वरः । 'स्वप्रभा- व- इति वन्। सर्वव्यापित्वाद्वा अ वृत्त इतीश्वरः । 'अश्नोतेः' इत्यनेन शीघ्रोन्मङ्गी वरद् उपधाया ह्रस्वश्च । अन्तरिति । च पूर्वेण सह समुच्चयार्थः । यो नियतात्म- प्रभृतिभिः प्राणापानसमानव्यानोदानाख्या वायवो यैरन्तर्धिया मुमुक्षुभिरन्विष्यते मृग्यतऽन्विष्यत । तथा च छान्दोग्ये दहरोपासनायाम्—'अथ यदिदमस्मिन्ब्र- ह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वे- ष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम् । इत्यारभ्य एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिताः। एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यका- मः सत्यसंकल्पः । इति । कैवल्येऽपि 'हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयो- निम् ॥ इति । दहरं विशालं परव्योमभूतं हृत्पुण्डरीकं पुरमप्यशेषस्य् । तत्रापि दृङ् मन्यं विशोकमस्मिन्पदतत्सदुपाशितव्यम् ॥ इति तैत्तिरीये । तथा चार- ण्डखण्डसंहितायाम्— दहरं विशुद्धं परमेश्वरस्य यद्वेश्मभूतं शङ्खस्य पुस्तकम् । तत्रापि दृङ् गगनं विशोकं तदेव नित्यं सकलैरुपास्यम् ॥ इति । सुगन्धशास्त्रतः ऽप्यमुक्तं वायुतत्त्वेन— भक्त्या परमात्मानं परमात्मद्वयिग्रहम् । गुह्योपदेशाद्विहितेन पुण्यं कृत्वाग्निरत्नम् ॥ ब्रह्मा ब्रह्मपुरे मार्गे (मार्गं) दहराब्जे समाश्रये (ध्येयं) अभ्यासज्ञानं प्रारभ्यं न कृतादृशं तथा कुरु च ॥ इत्यादिना । सर्वथा विज्ञानेन मा क्षमभिलषन्तःसनकादे— भत सर्वत्र संवृत्य न यथाशिकाय सम्भूय मुग्धम् । विशुद्धान्तःपरिविष्टिमरमी... न ह्यन्यभूता मर्यादा ॥ इति ईश्वरशास्त्रे स्वयमुक्तं पद्मपुराणे— हृत्वोऽयंपरमा मूर्तिः महदाद्युदयाशिनम् । एष एवमृगं देशना मूर्तिर्हैमस्वर्णभामृ... इति अभ्यासशास्त्रे न दृढतरं यन्मनो मुमुक्षुभिर्नियमेन ध्यातव्यं तथा चास्य ब्रह्मकतुगुणेक्षिता— महतस्तपस देशम् हृदयपद्मभोजनं ध्यात्वा तद्ब्रह्म यायान्नान्यद्वर्त्मह्यतः श्रुतीनां ययद्यनुभूतगोभितं परमान्तरपि दृढं सन्नद्धा मनुज एव प्रमुक्ता नरमुद्धरेत् ॥ इत्यादिना । एवमेव सङ्गतिः विष्णुपङ्कजानुप्रविश्यान्तरं ... ततो मुमुक्षुभिरन्तःप्रविष्टेनान्वेष्यमाणः मुमुक्षूणामृष्यादीनां मूर्ध्नस्थानम् । ... इति न ... मन्त्रप्रवेशेनान्तःप्रविष्ट यदन्त इति विग्रहः । 'मुनिः स्वाभ्यन्तरमनो न नियतात्मन् । इति च हेतौ दृश्यप्रकारान्तरेण नियमितात्मभिः ॥ अतीन्द्रियावस्थां प्रोह्य य- स्वात्मतवं... दर्शनमभ्यस्यताम् अतीन्द्रियप्रत्यक्षतया यत्पदं यत्स्थानं वस्तुतोऽन्तर्गते ... तेषां मुनिभिस्तत्पदं मुमुक्षुभि- र्दृष्ट्यन्तर्मुखमुनिभिर् यन्न तत् तत्पदं मुमुक्षुभिरुपास्यत इति भावः दृष्ट्यन्तर्मुखिभिः सन्मुहुः प्रत्याहारतः स्वान्तर्मुखदृष्टिभिरुपास्यते ।

प्रथमोऽङ्कः। ५ (नान्द्यन्त) सूत्रधारः—अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मा- रिष, इतस्तावत् । भेदस्यान्तेष्विति(प्वन्ते)केषु प्रदेशविशेषेष्विति यावत् । 'अन्तो नाशे मनोहरे । स्वरूपेऽन्तं गतं क्लीबं न स्त्री प्रान्तेऽन्तिके त्रिषु ॥ इति विश्वलोचनः । अत्र म्महाभाग्यप्रजापालनदयादाक्षिण्यानियोगाय पुरुषमेकं सुदृढमाहुर्वर्णयन्ति । पुंषा इति शेषः । रोदसी द्यावाभूमी व्याप्य स्थितम् । निश्चलैरिति शेषः । सञ्चिन्ताप्रणीश्वरशब्दो यथार्थोऽक्षरो निर्महानुग्रहादिप्रभुरस्थिरस्तोरिति भावः । चोऽप्यर्थे । तथा च नियमितप्राणाग्निभिर्मुमुक्षुभिरपि समलोष्टाश्माद्याश्रनैरलुब्धै- र्बीनैरपीत्यर्थः । यो राजा अन्तो वन्द्वं करणे शूरूयते विन्ध्यते । नेतादृशो धर्मे हीने जगति दृष्टपूर्वे इति सरदा श्वेतस्तुरङ्गोमीषत (तद्यस्य शुधिय) इति भावः । स्थाणुः स्थिरतरः । अतिधीर इति यावत् । यद्वा स्थाणुः शङ्करः । तद्गतत्वात् । स्थिरा भक्तिर्याषां प्रजानां सान्निध्येनैव वितानसुखदायकथोपायेन सुलभ्भोऽग्निय म्म । यद्वा स्थाणुस्थिर- इति निर्विभगाक्तं पाठमङ्गीकृत्य स्थाणुशश्चिरश्चेत्या व्युत्पत्तेर्यो भक्तिरीगन्त सुलभश्च । पथार्थमंशारम । यण भक्तिभागे राज्ञा द्यरुद्भागो यस्य स पार्थो सुलभश्च । भावकारेण वा योगेनोपायेन सुलभः । यद्वा स्थिरा भक्तिर्ध्यानन्तनि यस्य तस्यैवाथवा योगेनायासंगमनीयारूपप्रणिसेवनेन सुलभः शङ्करः । तस्यांश योगेन पूर्णोपायेन सुलभः । एतेनान्तर्यो गीवासुहृ सम् एतादृशादाधार्या संगमनीयनरा संगम इवाद्यमपि । योगकरे पूर्वलभे गुप्तं विसृष्टथाविति । न्यायः सुगता ध्यानोपपर्त्तनाहयुक्तिषु ॥ इति त्रिकाण्डी शेषः । एवं विनेयतागवद्विग्निः प्र प्रसिद्धिरिभो विगषप्रसङ्गिज्ञा विनेष्यसञ्च शुकश्चा सो कुम्भाम्र नभासन्न हि व्यत्याय प्रत्येण योगशेनारिपवक्त्यागायासुलु भविषति ॥ १ ॥ नान्द्यन्त इति । गमनं तन्मेव वक्ष्यमाणलक्षणया नान्द्या ऽन्ते सूत्रधार प्रविशतीत्यर्थः । अभिमुखश्चे सूत्रधार इत्याख्याते द्वित्तीयो ऽङ्गो ह्ययनः । स प्रमूत्रधारः प्रस्तावनां कृत्व चलि वियाग्यसूचनार्थं । सूत्रधारो नाम यत्र सङ्गीतकं नाटयमुक्ते धारयति वर्तयतीति सूत्रधारः । तदुक्तम्- नाट्यस्य यन्मुष्ठतया सूत्रधारः समीक्षकम् । रङ्गे दैवपूजाकृत्सूत्रधार उदीरितः ॥ इति । मारिषो- पूर्वरङ्गा अयदेशभागा दशावनाविधिः । तद्विधाता स विज्ञेयः नन्द्यन्ते सूत्रधृक् ॥ नृत्तान् प्रयोगस्य सूत्रमाहुः समीक्षकम् ॥ इति । मारिषम आर्या आख्याहु - बहुशः शिक्षितोभाऽनेकभाषाममावृतः । नानाभाव युतेस्तत्तन् नीतिशास्त्रांर्थतत्त्ववित् ॥ देशोवकारचतुरः परेरक्षणविचक्षणः । नानागति प्रचारज्ञा रसभावविशारदः ॥ नाट्यप्रयोगनिपुणो नानादिशिकपदस्तथा । [५]

Here is the complete transcription of the provided Sanskrit text from the image:

६ विक्रमोर्वशीये दोषविधानतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ तत्तद्गीतानुगत्वयकलतालावधारणम् । अवधाय प्रयोक्ता च योक्तृणामुपदेशकः ॥ एवंगुणगणोपेतः सूत्रधारो नि- गद्यते' इति। तत्र तावत्पूर्वरङ्गमारभ्य मुखपर्यन्तमय क्रमः—'तत्र पूर्वं पूर्वर- ङ्गः सभापूजा ततः परम्। कथनं कविसंज्ञादेर्नाटकस्याप्यथामुखम् ॥' इति। तत्रेति नाटके। यद्यपि—'सभापतिः सभासद्भा गायका वादका अपि । नटी नटश्च मोदन्ते यत्रान्योन्यं तु रञ्जनात् ॥ अतो रङ्ग इति ज्ञेयः पूर्वं यः संप्रकल्पते । तस्मादयं पूर्वरङ्ग इति विद्वद्भिरुच्यते ॥' इति भावप्रकाशोक्तलक्षणात् पूर्वं रज्यते जनोऽस्मिन्निति पूर्वरङ्ग इति व्युत्पत्त्या पूर्वरङ्गो नाट्यशालोच्यते। तथापि तात्स्थ्यादुपचारहेतोरधिष्ठानलक्षणया पूर्वरङ्गशब्देन युत्थापनाद्युच्यते। तदुक्तं साहित्यदर्पणे—'यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥ किंच दशरूपके— पूर्वरङ्गं विधायैवं सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥' अन्यत्रापि—प्रयुज्य रङ्गं निष्क्रामेत्सूत्रधारः सहानुगः। स्थापकः प्रविशेद पश्चात्सूत्रधारगुणाकृतिः ॥ ज्यो- तिरीश्वरोऽपि—'आरम्भं भरतः कृत्वा शालङ्कारः शुभाकृतिः । सूत्रधारः पठे- न्नान्दीं मध्यमं स्वरमाश्रितः ॥ इति। संगीतकल्पतरुकारोऽपि— सूत्रधारः पठेन्नान्दीमन्यो वा रङ्गभूमिगः । मङ्गलं सूचयित्वा तु ललितेन शुभाश्विनाम् ॥ इति। अत्र च सूत्रधारादन्यो भरतो नट एव विघ्नोत्सारणस्तुतिमङ्गलपूजादिना- न्त्यन्तं पूर्वरङ्गं जवनिकान्तर्विदधीत । तस्मिंश्च विनिर्गते रङ्गभूमावागते सूत्रधार- समालङ्कारगुणोऽन्यः स्थापकाभिधो नटो वैष्णवस्थानकानीत्वा सूत्रधारवत्प्रविश्य काव्यमास्थापयेत्सूचयेत् । अत एव वक्ष्यमाणेन 'नटी विदूषको वा इति सू- त्रधारलक्षणे तत्समवेषस्योक्तत्वात्प्रयत्नेन सूत्रधारेण च सत्कार इति शेषपद्यते।'इति केचिदाहुः। अपरे तु— विघ्नोत्सारणस्तुतिमङ्गलपूजा तमेव पूर्वरङ्गं नान्दीव्यतिरिक्तं कृत्वा सूत्रधारे विनिर्गते तत्समगुणवर्णस्स्थापक एव सूत्रधारो नान्दीं जवनिकान्त- र्गत्वा रङ्गभूमावागत्य काव्यमास्थापयेत् ।' इत्याहुः । 'इदानीं पूर्वरङ्गस्य सभ्य- कप्रयोगसामर्थ्यादेक एव सूत्रधारः सर्वं प्रयोजयति।' इति साहित्यदर्पणकारः। शक्रध्वजस्य च भञ्जर इति पूर्वरङ्गार्थकृता संज्ञा। तथा च— प्रत्याहारा- दिकाम्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि। तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥ इति। अस्येति पूर्वरङ्गस्य। अन्यथासा भावकत्वादेनोल्लघ्यप्रत्याहारादिका विशदङ्गेषु केवलं नाव्ये च सर्वनाटकेषु बहुधा विधीयते। तल्लक्षणं तु देशान्त- रिरिरिचिन्नूतरणट्टानाम्—'देवद्विजन्नृपादीनामाशीर्वचनपूर्विका। मङ्गल्य- सां सुरा यस्मान्नद्याशङ्गेति कीर्तिता ॥ तथा नाट्यलोचनकारी 'य्याह— 'आशीर्वचः नमस्क्रिया वा दृष्टिव संकीर्तनं वस्तुनो निर्देशो गुह्यंमुद्दिष्टंविपूर्वाता ङ्गोन्य गुणतः।' अर्थाङ्गादपि पठेच्च सभ्यैर्दृष्टमितिचेत्ता बहुनेन तु

संधिना च कृदिता नान्दीति सर्वान्नये ॥ मातृगुप्ताचार्या अप्याहुः—'आशी र्नमस्क्रियारूपः श्लोकः काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यत इति । साहित्यदर्प णेऽपि— आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्ना न्दीति संज्ञिता ॥ मङ्गल्यश्लोकयुक्तैरभिधेयसमन्विनी । पदैर्युता द्वादशभिरष्टा भिर्वा पदैर्भवेत् ॥ इति । इयं चाष्टपदा द्वादशपदा शमपदा वा विधेया । तदु क्तम्— सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैर्युताम् ॥ पदस्य समे इति चत्वादि । पदनियमोऽप्यस्यामुक्तो यथा— श्लो कपादं पदं केचिद् सुप्तिङन्तमथापरे । षोडशावान्तरवाक्यं च पदमाहु र्विशारदाः ॥ एतच्च साहित्यदर्पणकृताह—'नान्दिशाखामिहाकविप्रबन्धेषु च येन-केनिचित् कल्पितलक्षणयोगात्पूर्वरङ्गस्य रङ्गादायमङ्गलमात्रमप्य कवि युवादिपुस्तकाषु रन्दारम्भवेदं नान्दी इति, समूनादामितिबोध्यम् । यत्त 'प्रत्याहारादिकाम्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि इत्यादिवोदाहृतवचनेनास्या अवन्द कतव्यताम् अन्येऽदशभि पदैरप शंभेश्शूलनिर्मिता इत्यादिमन्वंतरोश हतनाव्यलोचनकाराधन्दीपण्डाम्या अष्टपदत्वेनाभ्युपत्य च षोडशपदा निधानतदङ्गान्तरवाक्यपनभिधाने च अनुनदात्वेन तद् पदमत(१) स्थिरम णेति किडाविद्यषणात्तपदविधानत षड्शतिपदार्थन घातिरुष्टत्वा मान्दा नियमनत्वान्नाशीर्वचनयवानिधा। सजनेमीत्थिया माख्यस्याप्रतीत्याभ्लो विस्तरेण । अत्र च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काव्यार्थश्यास्यानापदाङ्गरसमा र्पयेव नान्दी । तथा चोक्तं नाट्यप्रणहता— यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिरू पस्य वस्तुनः । रूप्य वा समासोक्त्या वाच्या प्रसावनी तु सा ॥ इति । दत्त विरचितो यः । स्यात्ता मुखप्रसारता । वस्त्रव त्तनु निर्देश स्थात्तक विन्दुद्गत मू ॥ इति च । र यथ शिवव्याख्यानेन प्रथमत श्शंभूधरासङ्गः स्थापका निधोऽपरो वा । तं प्रभव्य सम्पूजितेरभ्यन्तरस्य शं (?) च नृपथी बामुखं प्रविश्यैवं वा ॥ इत्यनन्तरं । इ व स ऽ ऽ –प व न्त्वार्थसूचकः । तदुपरि च भा १ नथ जनैः । भरणं स्वरूपं वा याम्यपत्रां । प व न ऽ दीप्ता र ० शणवार द्वापर स १ । १२६ । म् म ऽ२ रष्ठ ६ ऽ इ न इत्यन्ता प्रकाराः सर्वान्नपि— जगन्मयाग्नि । अतिशयेन ऽ पत्रान्तं पूतनामित्यर्थः ह २।१२४ ,२१२ क ण ऽ र रन रहितम् । जनना प्र यत अ १ ऽनं ३६ र ६।४२ नपध्याभिमुखामति । नर अव तंक भूमिवरपदभ्रष्ट अवनिकायङ्गु २ यम् इ।२ स ६६८ । वश्चितु – र्कन्म तु ऽ स्थाप्रसाधनः । इति विचित्रेर अनुविधान तत्र र ऽ ३ ५२ – रि र

८ विक्रमोर्वशीये ( प्रविश्य ।) पारिपार्श्वकः—भाव, अयमस्मि । सूत्रधारः—मारिष, परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरस- बन्धा । अद्यमस्यां कालिदासप्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेनोपस्था- तदुच्यता पात्रवर्ग, स्वेषु स्वेषु पाठेष्वप्रहितैर्भवितव्यमिति । पारिपार्श्वकः—यथाज्ञापयति भावः । (इति निष्क्रान्तः ।) सूत्रधारः—यावदिदानीमार्य्यविद्वत्संनिधानेनात्मानं विशारयामि । (प्रणिपत्य ।) प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात्क्रियामिमां कालिदासस्य ॥ २ ॥ पुन — नाट्य सामग्रीदृष्टा इति कोशमुदाहृत्य शेषमव्याचिख्यासुः । मारिषति । मारिषः स्यात्पारिपार्श्वकः सूत्रधारश्च पारिपार्श्वकेनोक्तः । तस्य सभाशीर्वादम् — सूत्रधारस्य प्रत्येकं प्रभारङ्गमङ्गलं दर्शयन् । कश्चाप्युक्तः "उभे परे परिषद्भवति ॥ इति । उक्तं चान्यत्र—'मान्योऽमात्यः समृद्धैश्च विद्वांस्तु मारिषः । इति ॥ कालिदासेन प्रथितदृष्टार्थिना प्रथित वस्तु ग्रीष्मवद्वा । त्रोटकेन त्रोटामहोपहारेण । उपलक्षणे चादित्यपुराणम्—'सकलप्रस्तावः नित्यमानुभवदशनम् । तस्यैकं तस्य तद्युक्ताः प्रकटे गन्धोपदष्टम् ॥ ( ? ) २ ? : यत्प्रत्यक्षं दृश्यं द्रष्ट्रोऽसौ । प्रत्यङ् भूरित्पृष्ठम् इति तु प्रतिपादितम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

... ... प्रथमोऽङ्कः। वीराङ्गेद (...) (नेपथ्ये।) अज्जा, परित्ताअव परित्ताअव। जो सुरपक्खवादी, जस्स वा अभअरक्खो गई अत्थि। सूत्रधारः—(कर्णं दत्त्वा।) अये, किं नु खलु मयि विज्ञापनव्य- ग्रम्भावे गीतीरशामिवाकाशे शब्दः श्रूयते। मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः। आकाशे सुरगणसेविते समन्ता- त्किं नार्यैः कलमधुराक्षरं प्रगीतम् ॥ ३ ॥ १ आर्याः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती, यस्य वा भयार्तेषु गतिरस्ति। नेपथ्ये। अज्जा इति। आर्याः परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती यस्य वाभयरक्षकः शक्तिरस्ति। अत्र कपिञ्जलविद्यापिङ्गु- द्विगुपदपदपाठाः प्राकृतद्विगुपदसमत्वात् पूर्वस्थितीनियमस्य ह्ययुक्त- ताऽनया। अत्रदमप्यदम्। इति कृतं हि चेतिपुण्युच्यते। तद्यथा—कृच्छ्रेणैवं भव विद्धिपुन्यं धन्यं वावापरम्। इतीदृशस्य द्वित्रिगुणपाठस्य अथापदक्षत्रे दृश्यते यथाऽपि परित्राणदं द्विपदमप्युत्प्रेक्ष्यास्माद्भावतारप्रत्ययात् ॥ इत्यादि- प्रसिद्धेती भावद्वयम् तु यस्य न दृश्यते यत्र यत्र परप्रस्तुतत्वे सा पृथक् स्थितेति यत्र द्वित्वमेकं तेन त्वामुपनयम्। इति द्रष्टव्यात्। यथात्रैव द्वित्वेनैकेन आख्यातं तद्दर्शितं इत्यनेन कृतार्थनया इति दर्शितं तस्यैकं तस्यैव नव रहस्यतत्वप्रीतिः ॥ यस्सा नामिशायाः परं तस्यैव च तस्यैवार्थे कविभिः। यथा न्याय्यं कर्तुमुद्यतस्य ख्याता रीतिरुचिता। यद्यपि च न न व्यर्थं तस्याश्चिकित्सामुक्ता नाप्युक्तमेव। यद्यप्यर्थाद्यतः। साक्षात्समुद्धृतः। रक्षणे बहु यत्नपरा विद्धं चापि तद्युक्तं चापि तद्गतमिति वा युक्तं न युक्तं वा तद्दर्शयितुं युक्तं स्यात् सर्वथा न चे- त्किञ्चित् तद्दर्शनीयं चेदिति चोक्तं साध्यसाधनताम् ॥

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/अपठनीय है)।

प्रथमोऽङ्कः। ११ (ततः प्रविशन्त्यप्सरसः।) अप्सरसः—अब्बा, परित्ताअव परित्ताअव। जो सुरपक्ख- वादी, जस्स वा अम्बरअले गई अत्थि। (ततः प्रविशत्याशुगतिना राजा रथेन सूतश्च।) राजा—अलमार्त्तनादेन। सूर्योपस्थानान्निवृत्तं पुरूरवसं मां मेत्य वदन्त्यो श्रुतो भवत्यः परित्रातव्या इति। रम्भा—अणुगहीदम्हि। १ अयाः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम्। यः सुरपक्षपाती, यस्य वा गगनातले गतिरस्ति। २ अनुगृहीतास्मि। प्रोषितावराशुपृष्ठम् ॥ इयं च चम्पकवाक्यमधुवारवाक्या भारतरङ्गमेवेति। अत्र प—टटादक बवाढान प्रकाशीतव्यम्प्रदा। प्रकटेनलयितं यश्च प्रस्ताव अनिशम् ॥ इत्युक्त्वाप्रसावनापञ्च प्रवृ-सन्त्रिडेन एकस्मि प्रयोगोऽम्य प्रयुज्यते। तत्र पात्रप्रवेशाद्यङ्गाङ्ग दिग्दर्शितम् ॥ इति रङ्गोपस्थकारैरूहे नश्ये। अब्बा परित्ताअव इतर य कन्तहत षटन्मागाखो ग्याओऽएम् इतरवाएतसो श्वेन शुवस्थित निरु. एन गुप्तप एन स्वरषागमाश्रयान एवं प्रद्योत प्रयो जिन इति। [ नम प्राप्य नान्ति।] न प्र३ करन प्रअवनाद सूचितजमथवा या असस्य। यप युक्ताय पाठ्यम्। गरा मररदा अवव वि विपुरनिश उवे जारता । ५५६ नेव रन इत - नामुचिनश्य वस्य ४ जर ५ ३ रार क्वाटीव २ १ १ यु३ १२३ जात्या २ - । दन्त रत्तय न साय शराय । गर उ ना ३ । न वा ३ । पुरूरवा ५ ॥ ३ इष्टन शाह । । । तर । १ स्य रूप मण म प म निशीश वर ३४ । १ म प्रगण दृटि टण,३५ । २३५३३४ ३ ना या म ङ । ५ ३ वा २ । बक्ता। कव ३ न स्वत्व गवे । अवसोरसु । य स्वा ब १ व श्यस्य। इन ५ क जिन भवतदा इत्यत । । ३ दव दीर पव यामा।

१२ विक्रमोर्वशीये राजा-किं पुनरुपप्लवहेतुं भवतीभ्यामवगतम् । रम्भा-सुणादु महाराओ। जा तवोविसेससङ्किदस्स मारं पहरणं महेन्दस्स, पच्चादेसो रूवगव्विदाणं सिरिगौरीणं, मंदावो सग्गस्स, सा णो पियसही उव्वसी कुवेरभवणादो णि वत्तान्ती कत्थवि दाणवेण चित्तलेहादुदीया अद्धपथे जेव बन्दी गाहं गिहीदा । राजा-अपि ज्ञायते कतरेन दिग्भागेन गतः स जाल्मः अप्सरसः-ईसाणीए दिसाए । राजा-तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीम- स्तानयनाय । अप्सरसः-सरिसं एदं सोमवंससंभवस्स । राजा-क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति । १ शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य, प्रत्यादेशो रूपगर्वितायाः श्रीगौर्याः, अलङ्कारः स्वर्गस्य, सा नः प्रियसख्युर्वशी कुबेरभवनान्निवर्त्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखा- द्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता । २ ऐशान्या दिशा । ३ सदृशमेतत् सोमवंशसंभवस्य । इत्यादयः ॥ रम्भा । शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य प्रत्यादेशो रूपलावण्यायाः नाग या अलङ्कारः स्वर्गस्य सानः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान्निवर्त्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता । परावर्त्तमाना सहसा इति हिरण्यपुरवासिना केशिना दानवाधिपेन इत्यपि क्वचित्पाठः । प्रहरणमायुधम् । 'आयुधं तु प्रहरणं शस्त्र- मस्त्रम्' इत्यभिधाने । प्रत्यादेशो निराकृतिः इति च सा । स्वर्गस्य सौन्द- र्यस्य । चित्रलेखानाम्नाप्सरसा वयस्योर्वशी । बन्दीव गृहीत्वा बन्दिग्राहम् । हिरण्य- पुरस्य नगरम् । वाप्योत्प्रमीन्दुकरी इति निष्ठापौ ॥ अप्सरसः । ऐशान्या दिशा । पूर्वोत्तरेण इत्यपि पाठः । पूर्वोत्तरयोरन्तरालेनेत्यर्थः ॥ अप्स- रसः । सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य । प्रतिपालयन्ती प्रतीक्षा ॥ अप्सरसः । क्व

प्रथमोऽङ्कः । १३ अप्सरसः — ऐदस्सिं हेमकूडसिहरे । राजा — सूत, ऐशानीं दिशं प्रति चोदयाश्वानानुगमनाय । सूत — यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । (इति यथोक्तं करोति ।) राजा — (रथवेगं रूपयित्वा ।) साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्व प्रस्थितं वैनतेयमप्यासादयेयम्, किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । मम अग्रे याति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घना- श्चक्राभ्रान्तरमन्तरेषु धिनोत्यन्यामिवारवलीम् । चित्रारम्भविशिथिलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ५ ॥ (निष्क्रान्तो रथेन राजा सूतश्च ।) सहजन्या — हेला, गदो राएसी । ता अम्हे वि जहासंइट्ठं पदेसं गच्छम्ह ।

१ एतस्मिन्हेमकूटशिखरे । २ हला, गतो राजर्षिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः ।

तस्मिन्हेमकूटशिखरे ॥ वैनतेयं गरुडम् । वैनतेय रागध्वज इति त्रिकाण्डी । रथवेगमेवाह — अग्रे यातीति । ममेति पूर्वत्र स्थितरथसम्बन्धो बोध्यः । मम इत्यस्य तथा हि' इत्यपि पाठः । चूर्णीभवन्तो घना मम रथस्याग्रे रेणुपदवीं रेणु- मार्गं वाऽनुसरन्ति । अत्युच्चतया विजलतया च पिष्टाकृता गताश्च दनाग्रत- पांशुवदुत्सरन्तीत्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रतश्चूर्णीभवन्तो मेघा रेणुपदवीं यान्ति । रेणुवो यथारथोत्थाः पश्चाद्वाय्वानेताश्च नीयमाना अपि रथस्य वेगातिशयेन यथा द्रवन्ति तथैतेऽपि रथरथाग्यस्थादुच्छलन्तीति भावः । रेणुपदमी इत्यपि च पाठः । अरात्तरेषु रथावयवीभूतकाष्ठमध्यभागेषु च अन्यामरावलौ हिनोतीव । अरं शीघ्रं च पक्व'ह इति विश्वः । रथगतिशब्दादि तादृशं भासत इति भावः । हरिशिरस्यायतश्चावकाशबद्धया चा चामरं चित्रे प्रारम्भा व्यायो यस्य तत्चित्रारम्भम् । अलमिति शेषः । चित्रस्तम्भोदावसम् इत्यपि पाठः । अतिवेगेन निष्कम्पत्वादुद्गादीनां प्रत्यक्षं यवः । च पूर्वसमुच्चयः । प्रान्ते । विद्यमान इति शेषः । सादृश्यत्वात्तन्मेलनात् । ध्वजपटो वेगानिलाद् मध्ये रथमध्यभागे समवस्थितः । अथवा प्रान्ते सन्नू च्छ्रितन्तः । आपञ्चदश- क्यो बालदिपि रथस्य रथवेगतरत्वं द्योतितम् ॥ ५ ॥ सहजन्या । हलेति

१४ विक्रमोर्वशीये मेनका—सँहि, एव्वं करेम्ह । (इति हेमकुटशिखरे नाट्येनाधिरोहन्ति ।) रम्भा—अवि णाम सो राएसी उद्धरदि णो हिअअसंल्लम् । मेनका—सँहि, मा दे संसओ भोदु । रम्भा—णं दुज्जआ दाणवा । मेनका—उवट्टिदसंपराओ महिन्दो वि मज्झमलोआदो स- बहुमाणं आणाणिअ तं एव्व विबुधविजआय सेणामुहे णिओएदि । रम्भा—सैव्वहा विअई भोदु । मेनका—(क्षणमात्रं स्थित्वा ।) हला, समस्ससध समस्ससध । १ सखि, एवं कुर्मः । २ अपि नाम स राजर्षिरुद्धरति नो हृदयशल्यम् । ३ सखि, मा ते संशयो भवतु । ४ ननु दुर्जया दानवाः । ५ उपस्थितसंपरायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क्ते । ६ सर्वथा विजयी भवतु । ७ सख्यः, समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्वतितहरिकेतनतनस्य सखीसमुदि । गता राजर्षिः । हन्त हन्त हरुद्धाव नीत्वा धर्गे सखीं प्रति । इति विचार्यो । सागरोऽपि— महादेवी परिवारसद्भावान समुन्मुक्ता । हृद्ये चेती प्रति प्राह सौम्ये च प्रियकारिणि ॥ इति । तद्द्वमपि स पश्चात्य प्रश्न गच्छाम ॥ मेनका। सखि एव कुम ॥ रम्भा। अपि नाम स राजर्षिरुद्धा नो हृदयशल्यम् । अपि नामेति सम्भावनायाम् ॥ मेनका । सं मा ते संशयो भवतु ॥ रम्भा । ननु दुजया दानवा । नून नन्विति वा पञ्च । मेनका । उपस्थितसंपरायो महन्द्रोऽपि मध्यमलोकात्संबहुमानमानाय्य तमव विबुधविजयाय सेनामुखे नियुङ्क । संपरायो युद्धम् । सङ्गार' इति वा पाठः । मुख्योऽपि मत्त शद्यश्च शङ्कट कुरुहेऽप्रियाम् इति रूपवितामसि । समहाराभिसंपात कलि संस्फोटसंयुगा । इति विकण्डी। मध्यमलोको मर्त्य । 'पुत्र स्मृतौ मध्यमलोक मर्ता' इति त्रिकाण्डीशेष ॥ रम्भा । सर्वथा विजयी भवतु ॥ मेनका । सख्य समाश्वसित समाश्वसित । एष उद्यतितहरिमकेतनरथस्य राजर्षेः सोमदत्त रथो

प्रथमोऽङ्कः । १५ एस कञ्चिदुब्बिद्धणो व्व अत्तणो सदिसं सोहग्गं वहो दीसदि । ० एसो अस्सिदो पडिणिउत्तिस्सदि त्ति तक्केमि । ( इति सूतोऽभिहितमवधार्य स्थितः । ) ( ततः प्रविशति रथेन राजा सूतश्च । मदनावस्थोर्वशी चित्रलेखा तन्निगूढमवलोकयन्तौ च । ) चित्रलेखा—सहि, समस्सस समस्सस । राजा—सुन्दरि, समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निवारिता मारुतेनेव पङ्कजम् ॥ ६ ॥ चित्रलेखा—अम्महे, कहं उस्ससिदमत्तमाविदीविदन्ती अज्ज वि एसा सण्णं ण पडिवज्जदि । राजा—बलवदत्र तं गात्री परित्रस्ता । तथा हि । न दारुयुगदण्डेन सुरम्या गृह्यते हृदयकम्पः । कुचपृष्ठगता मध्यं परिणाहवती पयोधरयोः ॥ ७ ॥ एष साम्प्रतं यथा दृश्यत । पश्चाद्गत्य प्रतिनिर्वर्तिष्यत इति तर्कयामि ॥ १ नहि समाधौ समार्था । २ मे अयं । भयम् सुरारिसम्भवम् भयेनायता चक्षुर्न न भ ० ४ ० ५ ० ६ ० । दर्शयत ०तो दर्शित ७ ० १५ ० २ इवेति वज्रम् भीरु चित्रलेखा ? । ५ । । ५ । । गतमिति । दु० ॥ । १५ ० ४ ० मर्था । ३ विवस्वी । १५ ० १८ । निवारिता व्यावृता नौरिव भारथ । सम्प्रत्यस्याः । ८ ४ यस्य कविकमनीयमुरोजयोर्विषे ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०

१४ रत्नमोहिनी ॥ हास्य मेनका—सैर, पूरा करेगा। चित्त—(खेदपूर्वक) व, प्यारी (ही देवर्षियों का ना—... रम्भा—वैसे ही नाम भी पाएगी ... मेनका—हाँ रे, ना के समझी ... रम्भा—हाँ पूरा सा पाएगी। ... मेनका—हाँ, प्रेमपात्रों को भी ... शकुन' गाना, दिन प्रभात प्रिय ... (राग भैरवी) रम्भा—गीत ? प्रिये ! और ... तान, दल रही हैं मेनका—... (गाने लगती है।) राग भैरवी। १ ५ १ १ २ । ... ० ० ० । ० । १ । ० । १ । ... ६ २ ४ १ । १ ० । ५ । ... १ ० ० १ । ० ० । ० । ... ० ० । ० । ... ५ २ ० ५ । १ । ... ० । २ ० । ३ । ... ७ ० २ ४ ० । २ । ३ । १ । ... ... ० । १ । ... ६ ० ८ ० ... २ । ० । ५ ... ... ० ... ५ ० ... ५ ० ... ८ ० ... ६ ० ० ... ७ ... ० ... ६ ० ५ ० ...

प्रथमोऽङ्कः। १७ चित्रलेखा—सहि उव्वसि, वीसट्ठा भव । आयन्ताणुए ण्ठिणा महाराएण पडिच्छिदा वासु दे तिव्वपरिक्खित्तो हणन्तो दाणवो । उर्वशी—(चक्खू उम्मीलिअ ।) १ किं पलावदूरेण महिन्दस्स प्भुववइत्ति । चित्रलेखा—ण महिन्दण । जदि दंसणिआणुमग्गेण राजिणा पुरूरवरोण । उर्वशी—(राजानमवलोक्य । आत्मगतम् ।) २ दंसि, वएसु सव्वं दंसरेणोण । राजा—(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम् ।) आः ! श्लिष्टं मया यत् मूर्त्तिर्विनोदमभवन्ममदृष्टमर्थमवापिष्टौ त्रिपथगेव दिष्ट्या प्राप्तः, अपर रस इव । अथवा यत् सत्यमियं शुचिरियमेव । कुतः । १ सखि उर्वशि विश्वस्ता भव । आत्मन्यन्तेन ... ... २ किं प्रभावैर्वा न तादृग् भुवनपतिम् । ३ न महेन्द्रेण । यदि दर्शनीयानुमग्गेन राजर्षिणा पुरूरवसा ४ ननु यस्य ...