विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

प्रथमोऽङ्कः। ५ (नान्द्यन्त) सूत्रधारः—अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मा- रिष, इतस्तावत् । भेदस्यान्तेष्विति(प्वन्ते)केषु प्रदेशविशेषेष्विति यावत् । 'अन्तो नाशे मनोहरे । स्वरूपेऽन्तं गतं क्लीबं न स्त्री प्रान्तेऽन्तिके त्रिषु ॥ इति विश्वलोचनः । अत्र म्महाभाग्यप्रजापालनदयादाक्षिण्यानियोगाय पुरुषमेकं सुदृढमाहुर्वर्णयन्ति । पुंषा इति शेषः । रोदसी द्यावाभूमी व्याप्य स्थितम् । निश्चलैरिति शेषः । सञ्चिन्ताप्रणीश्वरशब्दो यथार्थोऽक्षरो निर्महानुग्रहादिप्रभुरस्थिरस्तोरिति भावः । चोऽप्यर्थे । तथा च नियमितप्राणाग्निभिर्मुमुक्षुभिरपि समलोष्टाश्माद्याश्रनैरलुब्धै- र्बीनैरपीत्यर्थः । यो राजा अन्तो वन्द्वं करणे शूरूयते विन्ध्यते । नेतादृशो धर्मे हीने जगति दृष्टपूर्वे इति सरदा श्वेतस्तुरङ्गोमीषत (तद्यस्य शुधिय) इति भावः । स्थाणुः स्थिरतरः । अतिधीर इति यावत् । यद्वा स्थाणुः शङ्करः । तद्गतत्वात् । स्थिरा भक्तिर्याषां प्रजानां सान्निध्येनैव वितानसुखदायकथोपायेन सुलभ्भोऽग्निय म्म । यद्वा स्थाणुस्थिर- इति निर्विभगाक्तं पाठमङ्गीकृत्य स्थाणुशश्चिरश्चेत्या व्युत्पत्तेर्यो भक्तिरीगन्त सुलभश्च । पथार्थमंशारम । यण भक्तिभागे राज्ञा द्यरुद्भागो यस्य स पार्थो सुलभश्च । भावकारेण वा योगेनोपायेन सुलभः । यद्वा स्थिरा भक्तिर्ध्यानन्तनि यस्य तस्यैवाथवा योगेनायासंगमनीयारूपप्रणिसेवनेन सुलभः शङ्करः । तस्यांश योगेन पूर्णोपायेन सुलभः । एतेनान्तर्यो गीवासुहृ सम् एतादृशादाधार्या संगमनीयनरा संगम इवाद्यमपि । योगकरे पूर्वलभे गुप्तं विसृष्टथाविति । न्यायः सुगता ध्यानोपपर्त्तनाहयुक्तिषु ॥ इति त्रिकाण्डी शेषः । एवं विनेयतागवद्विग्निः प्र प्रसिद्धिरिभो विगषप्रसङ्गिज्ञा विनेष्यसञ्च शुकश्चा सो कुम्भाम्र नभासन्न हि व्यत्याय प्रत्येण योगशेनारिपवक्त्यागायासुलु भविषति ॥ १ ॥ नान्द्यन्त इति । गमनं तन्मेव वक्ष्यमाणलक्षणया नान्द्या ऽन्ते सूत्रधार प्रविशतीत्यर्थः । अभिमुखश्चे सूत्रधार इत्याख्याते द्वित्तीयो ऽङ्गो ह्ययनः । स प्रमूत्रधारः प्रस्तावनां कृत्व चलि वियाग्यसूचनार्थं । सूत्रधारो नाम यत्र सङ्गीतकं नाटयमुक्ते धारयति वर्तयतीति सूत्रधारः । तदुक्तम्- नाट्यस्य यन्मुष्ठतया सूत्रधारः समीक्षकम् । रङ्गे दैवपूजाकृत्सूत्रधार उदीरितः ॥ इति । मारिषो- पूर्वरङ्गा अयदेशभागा दशावनाविधिः । तद्विधाता स विज्ञेयः नन्द्यन्ते सूत्रधृक् ॥ नृत्तान् प्रयोगस्य सूत्रमाहुः समीक्षकम् ॥ इति । मारिषम आर्या आख्याहु - बहुशः शिक्षितोभाऽनेकभाषाममावृतः । नानाभाव युतेस्तत्तन् नीतिशास्त्रांर्थतत्त्ववित् ॥ देशोवकारचतुरः परेरक्षणविचक्षणः । नानागति प्रचारज्ञा रसभावविशारदः ॥ नाट्यप्रयोगनिपुणो नानादिशिकपदस्तथा । [५]