विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

यम् । तामेव बोधयति नायं निजार्थशेषादन्यं पुनः प्रकारमभिधित्सितेन ॥' [इति] यथायथं रूपं निर्विशेषाद्यर्थशालित्वात् । इट् इतीश्वरः । 'स्वप्रभा- व- इति वन्। सर्वव्यापित्वाद्वा अ वृत्त इतीश्वरः । 'अश्नोतेः' इत्यनेन शीघ्रोन्मङ्गी वरद् उपधाया ह्रस्वश्च । अन्तरिति । च पूर्वेण सह समुच्चयार्थः । यो नियतात्म- प्रभृतिभिः प्राणापानसमानव्यानोदानाख्या वायवो यैरन्तर्धिया मुमुक्षुभिरन्विष्यते मृग्यतऽन्विष्यत । तथा च छान्दोग्ये दहरोपासनायाम्—'अथ यदिदमस्मिन्ब्र- ह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वे- ष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम् । इत्यारभ्य एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिताः। एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यका- मः सत्यसंकल्पः । इति । कैवल्येऽपि 'हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयो- निम् ॥ इति । दहरं विशालं परव्योमभूतं हृत्पुण्डरीकं पुरमप्यशेषस्य् । तत्रापि दृङ् मन्यं विशोकमस्मिन्पदतत्सदुपाशितव्यम् ॥ इति तैत्तिरीये । तथा चार- ण्डखण्डसंहितायाम्— दहरं विशुद्धं परमेश्वरस्य यद्वेश्मभूतं शङ्खस्य पुस्तकम् । तत्रापि दृङ् गगनं विशोकं तदेव नित्यं सकलैरुपास्यम् ॥ इति । सुगन्धशास्त्रतः ऽप्यमुक्तं वायुतत्त्वेन— भक्त्या परमात्मानं परमात्मद्वयिग्रहम् । गुह्योपदेशाद्विहितेन पुण्यं कृत्वाग्निरत्नम् ॥ ब्रह्मा ब्रह्मपुरे मार्गे (मार्गं) दहराब्जे समाश्रये (ध्येयं) अभ्यासज्ञानं प्रारभ्यं न कृतादृशं तथा कुरु च ॥ इत्यादिना । सर्वथा विज्ञानेन मा क्षमभिलषन्तःसनकादे— भत सर्वत्र संवृत्य न यथाशिकाय सम्भूय मुग्धम् । विशुद्धान्तःपरिविष्टिमरमी... न ह्यन्यभूता मर्यादा ॥ इति ईश्वरशास्त्रे स्वयमुक्तं पद्मपुराणे— हृत्वोऽयंपरमा मूर्तिः महदाद्युदयाशिनम् । एष एवमृगं देशना मूर्तिर्हैमस्वर्णभामृ... इति अभ्यासशास्त्रे न दृढतरं यन्मनो मुमुक्षुभिर्नियमेन ध्यातव्यं तथा चास्य ब्रह्मकतुगुणेक्षिता— महतस्तपस देशम् हृदयपद्मभोजनं ध्यात्वा तद्ब्रह्म यायान्नान्यद्वर्त्मह्यतः श्रुतीनां ययद्यनुभूतगोभितं परमान्तरपि दृढं सन्नद्धा मनुज एव प्रमुक्ता नरमुद्धरेत् ॥ इत्यादिना । एवमेव सङ्गतिः विष्णुपङ्कजानुप्रविश्यान्तरं ... ततो मुमुक्षुभिरन्तःप्रविष्टेनान्वेष्यमाणः मुमुक्षूणामृष्यादीनां मूर्ध्नस्थानम् । ... इति न ... मन्त्रप्रवेशेनान्तःप्रविष्ट यदन्त इति विग्रहः । 'मुनिः स्वाभ्यन्तरमनो न नियतात्मन् । इति च हेतौ दृश्यप्रकारान्तरेण नियमितात्मभिः ॥ अतीन्द्रियावस्थां प्रोह्य य- स्वात्मतवं... दर्शनमभ्यस्यताम् अतीन्द्रियप्रत्यक्षतया यत्पदं यत्स्थानं वस्तुतोऽन्तर्गते ... तेषां मुनिभिस्तत्पदं मुमुक्षुभि- र्दृष्ट्यन्तर्मुखमुनिभिर् यन्न तत् तत्पदं मुमुक्षुभिरुपास्यत इति भावः दृष्ट्यन्तर्मुखिभिः सन्मुहुः प्रत्याहारतः स्वान्तर्मुखदृष्टिभिरुपास्यते ।