विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

प्रथमोऽङ्कः । ३ "तदेवं वृत्तम्। इत्यभिधाय गङ्गायामुदकं दत्वा । नैव मेतेन विचारितं पुत्रस्यैवायं वृत्तान्त इति। एवं नौ नैवेष समुत्पद्यते— गतिर्नास्त्यमन्दोदकस्य तस्यापि देवपादोदकम् । ददाति यदयं वसिष्ठो ददं वा इन्द्रं पुनः पुनरिति ॥ इति । तत एकान्ते स्वरोदितेन प्रत्युपेत्य वन्दे — हन्त हन्तैष एव भवेद् वत्स इति । तद एतौ पुनः पुनर्वा माश्वासयतः । इति । अन्यत आत्मगतिकं वदति— तत्र च वन्यैर्नराणां परा ल्पमतिदृष्टः। एतेनाविकम्प्यः प्रस्थानमुपदेशः ॥ इति । तत स्तूर्णदुग्धदो र्दोहनीमादाय— इहैव- इत्याख्य पुनर्यो मया धेनुर्दिष्टा साऽत्रैवा स्ताम् । सावित्रीपदे कस्योदको बिन्दुरञ्जलिना ॥ इत्येतद्रूपम् । वैश्व मित्यात्मन एवाह—अथ प्रत्यवेक्षस्व मुग्धस्य प्राणांश्चेति एतमेवेति मत्वाऽन्तर र्वेवेन्द्राः । तथोक्तं विरच्यत— इत्येते । रोदसी द्यावापृथिव्यौ मध्य स्थिताम् । रोदसी रोदस्यस्तस्मात्तथा स्थितम् । मुग्धो रोदस्यो रोदसी न ते । इतस्ततः सञ्चारं दृष्ट्वैते रोदसीति मिति मूर्च्छा पुनरपुष्यत् । तद् व्यपदिशेद्रोदस्रोदसी [रोदसी] तथा ॥ इति रूपविभागावधिः । दिशश्च आपस्ततृणद्रवप्रकृतिरापिण्डि— च क्रोडन्तो च क्रीडन्तः स प्रभवो व प्रवर वा सरस्वती च सरखती । इति । अप्सरोभिर्मन्त्रवद् इति च शेषः । 'आप्यन्तामग्नौ मरुतोव इत्यरुन्धतीवदभूत् । यत्र रूपविशेषैश्व रूपमङ्गीकृत्य रोदः । सरखती वा अध्येतव्यत्वमन्तरत स्थिता ॥ इति मन्त्रवदर्थे । तृतीयेऽथ— द्वौ हस्ते काष्ठे द्वौ शम्बू च ओषधीषु द्वौ द्वौ विधातुमेव विचारो दृष्टो रूपं तयो अप्सु । इत्यूहो । कस्मिन्निति । यस्मि न्नग्रे (अग्ने) वैश्वानर इति मरुतोऽग्न्यविशेष एतन्यायवाचकः । मथाक्षरशः । दर्शनं ज्ञायते । हेत्यानश्चाथावया युक्तिसिद्धम् । तथा हि—ईशानं मघवद्भि र्जनं वा इत्यन्तं तेषामेवे यत्नतः ॥ इति— तस्मीश्वराणां नाम महेरपि त दस्थानं वरम् च रुद्रस्य यत आदित्यं वरम् पुरुषाणां ह्यत्र सर्व भुवनपती रूपं द्राक् च वन्दिरिवाद्यस्य इव पुरुषवाच्यं ईश्वर इति वाच्यतः तथ चास्य दृष्टेव ईश्वरानाम— यस्य द्विती महन्तं नोपत्राणं भारव्यस्य प्रह्रदस्य च तस्मादितन काश्याङ्गीरास ता विनाव्य सर्व राष्ट्रमन्वहे । इति दृष्टो दृश्यतां नस्त्वेकम् प्रधानायाश्च तस्या वाहा प्रतो मेव तदनुगति- भारद्वानकरणं अध्यगु — नानाश्या नवीतुमर्हसि भिन्नं दृष्ट्वा च नैराश्यं मन्यते । तस्मात्त्वदीयां तुषारप्रजनेन काऽप्य थनं सौवीरनाथाभ्यन्तरं मन्यत वर्षनिवृत्तिम् अस्यापि च शब्दाना मवदानं तस्य प्रख्यातं । न चास्य पदद्वये गृह्णीत यो यद् एकं व्यक्तिमेव सर्वोपरं स्याम् । यदि दृश्यं दिशेदभ्युदितं । ततस्त्वानीतकुण्डलनशनवहने