विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

निदानां निःश्रेयसाय मोक्षायास्तु । चतुर्थ्या निमित्तज्ञत्वम् । तथा च मोक्ष- निमित्तमस्त्वित्यर्थः । मोक्षं ददात्विति यावत् । ‘तुमर्थाच्च’ इति तुमर्थे वा चतुर्थी । निःश्रेयसं दातुमस्त्वित्यर्थः । स्थाणुः कीले हरो इति त्रिकाण्डी । हरे प्रवृत्तस्य स्थाणुशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनं च— तत प्रवृत्तिं विशन (श्मा) प्रसूते च (न प्रसूते) शुभा प्रजाः । स्थाणुर्जनिघटो यस्मान्निव्यत स्थाणुरुत स्मृतः ॥ इति पुराणेषु । शिवस्य मोक्षहेतुत्वं च— स एव मोक्षस्थितिनांशहेतुः इति श्वेता- श्वतरे । नमो भवस्य हेत्यै इति च तैत्तिरीये । तदेतत्सकलं विश्वं स हि विधा- यिकः शिवः । स एव जगतां नाथः स तु संसारमोचकः ॥’ इति पराशरः । अन्यत्र च बहुषु स्थलेषु सुप्रतीतमैव । ननु यदि स स्वभाव एव तस्य, तर्हि किमिति स लोके सेव्यत इत्याशङ्क्याह—स्थिरोति । स्थिरो विपर्ययादिनानुच्छेद्यः, भक्तियोगो भक्तिप्राप्तिः तया सुलभः सुप्राप्यः । ‘आराध्यत्वेन ज्ञानमपि हेतु- र्जनायाथा । शिवस्य भक्तिप्राप्यत्वं प्रतीतम् भावग्राह्यमनीशस्य भावाभा- वकरं शिवम् । इति धनाश्वतरे । भक्तियागलभ्यत्वेन हरे भक्तिरपि पूर्वपूरानेकबहु- रंजितवातिशयमुद्दतसमारतो भवतीति ध्वनितम् । यद्वा स्थिरा मतिः, योगो ध्यानं च ताभ्यां सुलभः । स्थिरमतिद्धुरकध्यानेकलभ्य इत्यर्थः । ध्यानगम्यत्वं मप्युक्तं कैवल्योपनिषदि— श्रद्धाभक्ति ध्यानयोगादवेहि इति । श्रद्धाभक्त्यो- र्गन्धाचार्यैरुक्तं —‘वेदचोदितफलावश्यंभावनिश्चयः श्रद्धा’ इति । योगलक्षण- चोक्तं कटपदपम्— यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्ट- ति(ती) तामाहुः परमां गतिम् । तां योगमिति [मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधार- णाम् ॥ इति] । स क इत्यपे तायामाह—वेदश तवित्त्यादि वाक्यद्वयम् । वदा त्पूरुषिनम्यु यमेकपुरुषमाहुः । तत्त्वविद इत्यध्यात् । सर्वेकाण्ड दृशः श्रुति तन्मिदमध्य शवनेन सुविदितं सर्वेषाम् । आत्म करणानशचेन कल्प्यमाभिध द्विषियेषु सर्वेशमष्टदा सवनागेभव इति दुरापाशम् तन्माशामुञ्चत्वक उक्तीति चनग्राह— एकति । एकस्य चोल्लमयने गोपनिशदि— स एको य एक इव रुद्रा को रुद्रः स गजान्ता च ईशान स भगवामहेश्वर इति । उक्त एव ६० न ई जंगवन्द मध्य इत्यादी श्वेताश्वोपनिषदि । यद्य बहवः इश्वरास्युः तर्हि । ई जगतो तु स एकः तद यथा व सुपर्णप्रशः शरभन मुक्तिर तुमतीतो भवेत् । पुरुषमिति । विशिष्टगुणातिशयनामत पुरुषशब्दने उच्यं । पुरुषं च वाक्य- पुरुषो वह सनातनं नमो नमः । ५३ इव मुण्डका निषदोपिसदः । ८२, पूष पुरुषेण मइदम् । इत्यादि श्रुतिभ्यः । इन्द्वि... । इन्द्रियार्थेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषात्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ इति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मेत्याद्युक्त- श्चेत्यर्थः । भुवनस्यस्यैकं पतिमीशम् इत्यादि श्रुत्यर्थे च प्रसिद्धम् ।