विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१०६ विक्रमोर्व्वशीये (चतुरस्रकेणोपेत्यापह्नुतिं बद्ध्वा ।) मधुकर मदिराक्ष्या शंस तस्या प्रवृत्तिं वरतनुरथ वामौरु नैव दृष्टा त्वया मे । यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं तव रतिरभविष्यत्पुण्डरीके किमस्मिन् ॥ ४२ ॥ (इति द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, करिणिसहायो नागा- धिराजो नीपस्कन्धनिषण्णस्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि । (कुटिला ।) करिणीविरहसन्तणिओ । (मन्दपथी ।) काणणे गअणुआमहुअरा ॥ ४३ ॥ (अन्तोऽन्तरे विलोक्य ।) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः । अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियमनग्रदन्तेन । अभिलषतु तावदासुरभिग्स सल्लकीभङ्गम् ॥ ४४ ॥ १ करिणीविरहमन्तणितः । २ कानने गजदन्तमधुकराः ॥ बद्ध्वा । उपह्रुतं इति शेषः । यथा व्यतिरेकेणान्तेन शंसत गीतिः । दामरसन युगपद्गुञ्जाननमुखमण्डनार्थं मधुकर न मे सुन्दरप्रिया नयनेत्र मे । पश्यन्तमिव वरं दृष्टवान् दृष्टाऽस्तु प्रवशानेन प्राप्स्यन् प्रियमधुसम्भवगन्धं इत्यर्थः इत्यन्वयाद्युक्तत्वात् इदं रिरक्षोः ॥ चतुरस्रकवर्गातः। मथ्यान्तर्गतावर्त्तनु रागक्रमः । यदुक्तम् — नट्यावनावस्थायां रिरक्षो नाट्क्रमः । अथ रिरक्षोः रूपकस्य मञ्जरान्वेषणेऽथ यदनुया श्लिष्टान्वयाख्यापन्नम् इति पुनरपि प्रज्ञान्यापन्नात्—करिणीति । कुटिला लयस्तालो । कानने गजराज- मधुकराः । पुष्पिताद्रुम कानने गजानां मुखगतगन्धित्वात् भ्रमन्तीति शेषः । लये मन्दपथी । रिरक्षावर्त्तते द्विपथया ॥ अथ अय- मिति । अथायं हेतुं न पश्येत् इत्यवधारणम् । आत्मे तु आत्मानं दण्डतु । तावदसौ । आवयोर्मध्यतः । कुतो यमवदग्रदन्तेन । दन्ताग्रविदारितत्वात् इति भावतः । मत्ता गजराजः । अग्रशाखां कङ्कर्ट मत्ता अथ पादपं इत्येवम्