भारतकोश
संग्रह पर लौटें

विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

Vikramorvashiyam of Kalidasa with Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished168 पृष्ठ

१४२ विक्रमोर्वशीये पौरोभाग्यनिवेशिताशयवनामापातत पश्यता मामूल कनकैकशक्यहस्तामारमस्तुतिं कुर्वताम् । किं न कार्यमणार्यसंगतिमतानामान्याम्निह धीमता मान्दोरेकलिकाविकानितहृदां प्रेमैकच्छि सताम् ॥ नयनधरणिभूशश्रीमित(१७१२)ऽब्दे नभस्ये ऽसितदल इह नागानां तिथार्कवारे । सुरभिगशिदेवत्येऽपि भे वृद्धियोगे ऽवृत कृतमतिरेनां रत्ननाथ प्रपूर्णम् ॥ इत्थ सत्यदबन्धुरा गुणधुरा धाराधरालंकृते सारा सद्वृतिसागरान्तरमिता मोदोक्षपद्मागरा । द्योताक्रान्तिमराचिराद्विरचिता धीरत्ननाथाव्हये नेयं भाववता भवत्वविरतं चामोदिनी भामिनी ॥ यश्चालिखापयदिदं रत्ननाथस्तदा किल । ष्ठधी द्वद्विधराधीरा समवेता बभूविरे ॥ त्रिम्बकेरोपनामश्रीरत्ननाथतनूजने । धीबालकृष्णविदुषो जगन्नाथात् पुस्तकम् ॥ इति श्रीमद्याजूकप्रवरथिम्येकरमौनिबंशोत्तसरत्नना थश्रीक्षितकुक्षिजनि दुष्टन्दपुरदरश्रीबालकृष्ण भट्टाङ्गोन्नत रत्ननाथविरचिताया विक्रमोर्व शीप्रकाशिकायां पञ्चमाङ्को मेप ॥

श्लोकसूची। —————— अथ भ्रान्ति रथस्य रेणु १।५ अथ श्रीनगरघाटत १।७ अधिरप्रमथितक्षित ४।७२ अद्य सुरेन्द्रस्य कृपा १।१९ अद्यैव पुत्रिजन्मस्य ५।१४ अनभिगतमनोरथस्य १।२३ अरिर्दैवमुख रूप १।१८ अनीशता शरीरस्य १।१८ अनेन कस्यापि गुणज्ञ १।१३ अमन निर्भिक्षततु ५।६ अन्दत्क्यमिदं पुत्रक ३।१६ अपराधी नमाह १।२ अपि दृष्टवानसि मम ४।५९ अपि वनान्तरमस्त्वमु ४।४९ अभिनवकुसुमस्तबकि ४।५६ अमरमुनिरिति ५।२१ अय च गयनाश्वोऽपि १।१५ अयमसिरोहृतपक्व ४।४४ अयमेकपदं नया ४।१० अधभूतप्रतिघाता ३।५ अमृतभा सङ्केतु ३।९ असा हुसावलम्बितहे ५।२ अक्षा स्यविधा प्रम १।१० आगतो दयमादृना ५।३ आ दशनताप्रविश २।२ आभरस्याभरण १२ आभरि मन्दिष्णदो ५।४ आयुषा वयराभ्यर्थ ५।२३ आरब्धरानेभिरिव ४।१५ अतोकयति पशोन ४।१८ आ शोकान्तात्प्रविष्टत २।१ आविभूत शशिनि तमसा १।९ आबिलपयोधराम ५।८ आधाधितस्य मम माम ५।१६ इद तथा रथशोभा ३।११ इद दृगिदि मो पद्य ४।४ इदममृतमवस्तुशार्वना ३।६ इय ते जननी प्राप्ता ५।१४ उत्तीर्ण इव वासवदिषु १।२ उन्दगूइद्यशाइभरी ३।६ उर्वशीसभवल्याय ५।७ उच्छन्त शिचिरे गिरी १।२१ करुद्भूदा नरयुक्तस्य १।४ एक्वमकडुकृष्ण ४।४१ एव सुतनु मुख ते १।१२ एषा मनो मे प्रसभ १।९ करिणीविरहस्ता ४।४३ कादान्तरितेोक्तकड २।४ कि सुन्दरि प्रतिशन्नि ५।१ कुपिता सु म कोरणरुप ४ । ७ कुमुमशयन व प्रथम ३।१ कृष्णातारण्डनदडड ० ५ ५१ भव कीदृ सुराप्र १ ६ तुम्मइसमसुकुर २।१ रहइ महारुन्ह शुद्ध शुपुरराजमत्र २।१ गौरिमयसुहृदयता ४ ३६

[Page Header] २ विक्रमोर्वशीये

[Left Column] गोरोचनानिकषपि ५।१३ चिन्तादुम्भिषमाणदिक्षा ४।४ जलहर संहर एहु ४।११ तन्वी मेघजलार्द्रपल्लव ४।६६ तया वियुक्तस्य निमग्न ४।६५ तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभित ४।५२ तव पितरि पुरस्ता ५।२२ निवृत्तकोपप्रशमप्रभाव ४।९ तुल्यानुरागपिशुन २।१३ स्वकार्यं वासव ५।२० तद्वियोगोद्गवे षण्डि ४।६९ त्वयि निबद्धरते प्रिय ४।५५ त्वा कामिनो मदनदूति ४।२५ दइआरहिओ अहिअ ४।१४ दातुमसहने प्रभव ३।१४ देव्या दत्त इति यदि ३।१७ न तथा नन्दयसि मा २।१४ नद्या इव प्रवाहो ३।८ ननु वज्रिण एव वीर्य १।१७ नवजलधर संनद्धोऽय ४।७ नहि सुलभप्रियोना ५।१७ नितान्तकठिनां रुज २।११ निर्विद्यमाययौ लक्ष्मी २।४ नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा ४।२१ पणइणिबद्धरसाइ ४।१८ पञ्चा दृष्टशुभसुमती ४।१६ परस्परविरोधिभ्यां ५।२४ परभृत मधुरपला ४।२४ परिजनवनिता ३।२ पर्युत्सुकां क १।१५ पद्यान्तर १३१ ४।४८

[Right Column] पढीअ पिअभम ४।५३ पादाहा एव शशिन ३।२० पाविअमहह अरिसे ४।७८ पिअअनविरहकिला ४।२८ पिअकरिणीविच्छो ४।२९ पिअसद्दिविभोअ ४।१ पुरा नारायणनेय १।१६ पुव्वदिसापवणाद्दभ ४।५४ प्रणयिषु वा दाक्षिण्या १।२ प्रभापञ्चमितनासा १।३ प्रभालेपी नाय हरि ४।६१ प्रियमचरत लत १।१८ प्रियवचनकृतोऽपि २।२९ फलित्सिलाअलति ४।५० बहिय व इअ अअभधि ४।२० बहुकुसुमितास्वपि २।८ बाष्पायत निपतिता ५।९ मइ जाणिअ निअलो ४।८ मत्ताना कुसुमरसन १।३ मदवलयुवतिशाषि ४।४६ मधुकर मदिरा या ४।४२ म दारकुसुमदाक्षा १।७ म दारपुष्परधिवाशि ४।५२ मम्मररणितमण्यो ४।२५ मया नाम जित यस्य १३५ महदपि परदुःख ४।२ मामाहु शुयेतीकन्ता ४।८७ मुञ्चति न तावदस्या १।७ मुनिना भरत १।७ मृदुपवनवि ३।२ ४।२० मोरा ७० य १२

श्लोकसूची । ३

[बायाँ स्तम्भ] यदिदं रचयेद्गोत्रा १।१३ यदि इस गता न ते ४।३२ यदि हार्दमिह श्रुता ५।१० यदृच्छया त्व सकृद १।११ यदेकोवासनं कुर्या ३।२१ यावत्पुनरिय मुग्भू १।४ रक्तद्रव्य सोड्य प्रिय ४।६ रतिखेदमुशन्मपि मां ४।७१ रणमिति न मे तन्वि ५।५ रपङ्ग नाम विषुतो ४।३७ रदिमानिगते सती ३।७ रे रे हता कि मोह्यह ४।२४ रूपं पेशल मितु हिअर ४।६७ वचोनिराणाञ्जने ३।९ वाद्यार्थ हर संसृते २।१९ विभ्रमसरकाणण ४।२३ विशुद्धगात्रनकरविरै ४।१२ विषिलोयदिदं नून ३।५ वेशा तेषु बमाहुरे १।१ शमयति गजानस्या ५।१८

[दायाँ स्तम्भ] संयमनीयो मणिरिह ४।६४ संपत्तविसूरणओ ४।१९ समर्धये यात्रयम ४।६८ सरसि नलिनीपत्रेणा ४।३९ सर्वं कल्पे वयसि यतवे १।१ सर्वज्ञिनिभ्रतो नाथ ४।५१ सर्वस्तरुतु हुताशि ५।१५ सवाक्षीणा स्पर्ध शुतरु ५।११ सहभरिदुक्खाविद्धभं ४।१ सहभरिदुक्ख्यान्द्धिभं ४।२ सामंतमोलिमणिरश्मित २।१९ सानिकशेभाविताश्चा ३।१२ सितांशुक्या मङ्गलमात्र ३।१२ सुखंदरि अहगमरा ४।५८ सूर्याचन्द्रमसो यस्य ४।२८ स्फुरता विद्युत्प्रितमिद ४।७२ हं वै पुरोचति भाअ ४।४५ इस अयच्छ मे कान्तो ४।३३ हिमभाहिकपिभङ्कक्सओ ४।६ हतोह्यौयेनवेनोद ४।१७ हृदयमिषुभिः काम २।१