वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

दुर्गलक्षणम् । १९९ अथ दुर्गम् । तत्र याज्ञवल्क्यः, तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये । इति । तत्र, पूर्वोक्तदेशे । मत्स्यपुराणे, तत्र दुर्गं नृपः कुर्यात्षण्णामेकतमं बुधः । तानि च षड्विधानि— स एवाह, धन्वदुर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च । वार्क्षं चैवाम्बुदुर्गं च गिरिदुर्गं च पार्थिव ॥ इति । धन्वदुर्गं, निवासस्थानरूपाया राजधान्याः समन्तत एक- द्विदिनसाध्ये मार्गे मरुभूमिरूपं दुर्गम् । तच्च द्विविधं, स्वतःसिद्ध- मरुभूमिरूपं, समन्ततो वापीकूपतडागादिजलस्थानानां वृक्षाणां च विनाशनेन निर्जलतां निर्वृक्षतां च सम्पाद्य कृत्रिममरुभूमिरूपं च । तत्राद्यमुक्तम्— औशनसे धनुर्वेदे, सलिलवर्जितमतिशर्कराचितं रूक्षं निराश्रयं विषमैर्विषकी- टैश्चितं विषमप्रदेशे दुःसञ्चरं बलवद्भिः पालकैरुपेतं रोगविनि- र्मुक्तं धान्वनदुर्गं श्रेयसे भवेत् । इति । द्वितीयं तूक्तम्— महाभारते, यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा । तदाभिसंश्रयेत् दुर्गं बुद्धिमान् पृथिवीपतिः ॥ इत्युपक्रम्य— सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः ।