वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

१४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सहायवरणं कार्यं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ सहाया अमात्यादयः । मेधातिथिस्तु राजशब्दश्च नेह क्षत्रियजातिवचनः । किं तर्हि, अभिषेकाधिपत्यादिगुणयोगिनि पुरुषे वर्तते । उल्लूकभट्टोऽपि राजशब्दो नात्र क्षत्रियजाति- वचनः किं त्वभिषिक्तजनपदपरिपालनकर्तृवचन इति । राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जमिति गौतमव्याख्याने हरदत्तो ऽपि राजा अभिषिक्तः क्षत्रिय इति । विज्ञानेश्वरोऽपि राजधर्मादावाह-साधारणान् गृहस्थध- र्मानुक्त्वा इदानीं राज्याभिषेकादिगुणयुक्तस्य गृहस्थस्य विशे- षधर्मानाहेति । एष्वपि पक्षेषु “राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि” इत्यादिराजधर्मप्र- तिपादकवचनेषु राजशब्दो जनपदैश्वर्यवन्नृपतिं लक्षणया प्र- तिपादयतीति पक्षः साधुः । उक्तयुक्त्या क्षत्रियसामान्यवा- चित्वात् । तथा च-- बृहत्पराशरः, अथातो नृपतेर्धर्मं वक्ष्यामि हितकाम्यया । इति । तथा विज्ञानेश्वरोऽपि, अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालनं परो धर्मः । तथापि नृपग्रहणसमभिव्याहारादनाभिषिक्तेऽपि जनपदै- श्वर्यवति लोकप्रसिद्ध्या राजशब्दो वर्तते । तथा, यद्यपि राजानमधिकृत्यायं राजधर्मकलाप उक्त- स्तथापि वर्णान्तरस्यापि कियन्मण्डलादिपरिपालनाधिकृतस्यायं राजधर्मो वेदितव्यः । “ राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि ” “ यथावृत्तो भवेन्नृप ” इति पृथक् नृपग्रहणात्करग्रहणस्य रक्षार्थत्वाच्च रक्ष- णस्य दण्डप्रणयनायत्तत्वादिति ।