विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ४६ ॥

प्र० सं० अ० ७७

काराः केचिद्रत्निसन्निभाः ॥ हरितालाञ्जनप्रख्यास्तथा हिङ्गुलकप्रभाः ॥ ८ ॥ शुकप्रभानिभाः केचित्केचिन्नोत्पलप्रभाः ॥ विद्युन्माला विनद्धाश्च गर्जन्तोऽथ बलाहकाः ॥ ९ ॥ आक्रम्य गगनं राजन्पूरयन्ति महीतलम् ॥ गङ्गाप्रवाहप्रतिमैर्घोरपातैः पुनःपुनः ॥ १० ॥ ततस्समुद्रा भूधाल वेलोद्वेलद्रुतप्लिक्षिणः ॥ छादयन्ति महीं सर्वं दग्धं सूर्यगभस्तिभिः ॥ ११ ॥ ततस्संहृतको वायुर्घनतान्गिरुजति क्षणात् ॥ ततो वायुं समादाय स्वशरीरे पितामहः ॥ १२ ॥ स्वापित्येकार्णवे लोके नष्टस्थावरजङ्गमे ॥ नचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रतारके ॥ १३ ॥ सुप्त्वा युगसहस्रं तु देवदेवो जगत्पतिः ॥ पुनर्विबुद्धः कुरुते सृष्टिं प्राग्वत्पितामहः ॥ १४ ॥ सृष्टिं करोति धर्मज्ञ कल्पे कल्पे पुनःपुनः ॥ १५ ॥ पितामहस्य राज्यन्ते तस्माद्वि सृजति प्रजाः ॥ १६ ॥ जन्तूनां जननाद्ब्रह्मन् इत्यभिधीयते ॥ १६ ॥ एतावदुक्तं तव भूमिपाल कल्पे गते यद्भवतीह लोके ॥ अतः परं सर्वजगत्प्रधानं वदस्व किं ते कथयामि राजन् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० कल्पान्तवर्णनो नाम पदसततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ वज्र उवाच ॥ महाकल्पक्षये ब्रह्मन्समवस्थां वदस्व मे ॥ भवाञ्ज्ञानानिधिः स्फीतो यथा ब्रह्मा पितामहः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् ॥ शेते ब्रह्मा महाराज प्राग्वदेकार्णवे तदा ॥ २ ॥ संन्यस्य देहं योगेन पुरुषं प्रतिपद्यते ॥ मोक्षस्थानमनुप्राप्ते देवदेवे पितामहे ॥ ३ ॥ ये गता ब्रह्मणः स्थानं मुच्यन्ते सर्व एव ते ॥ अण्डस्याभ्यन्तरं सर्वं तदाम्भोभिः प्रपूर्यते ॥ ४ ॥ शरीरधारिणस्सर्वं तदा नश्यन्ति पार्थिव ॥ अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पते ॥ ५ ॥ पूर्णे ब्रह्मन्पुषि तदा बाह्यस्त्वेष्वप्सु लीयते ॥ एवं सा जगदाधारा धारा तोये प्रलीयते ॥ ६ ॥ ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ॥ ७ ॥ मनः प्रलीयते बुद्धौ बुद्धिश्वात्मनि लीयते ॥ अव्यक्ते लीयते चात्मा अव्यक्तः पुरुषे परे ॥ ८ ॥ अनन्तानि तथोक्तानि यान्यण्डानि मया पुरा ॥ सर्वाणि तानि संहृत्य समकालं जगत्पतिः ॥ ९ ॥ प्रकृतौ तिष्ठति तदा सा रात्रिरुतस्य कीर्तिता ॥ ब्राह्मे समाप्ते पूर्णे पुनरेव जगत्पतिः ॥ १० ॥ ( मवे विधेते धर्मज्ञ यथापूर्वमुदार हृदम् ॥ अव्यक्तादिक्रमेणाय विधायाण्डं महेश्वरः ॥ ११ ॥ अण्डे शरीरे भवति स्वयंभूरमृतद्युतिः ॥ ) स्वयं म एव धर्मज्ञ ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ १२ ॥ सर्वेष्वण्डेषु धर्मज्ञसमकालं जगत्पतिः ॥ स्वयं शरीरे भवति भवान्प्रकल्यान्मनुजेश्वर ॥ १३ ॥ ब्रह्मायुषोन्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुकुलनाथ ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोलिताक्ष ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

---

१ 'यानिचानि' इति ख० । २ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।