विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

जायते ॥ समवस्था महाभाग तादृशीं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरे परिक्षीणे देवा मन्वन्तरेश्वराः ॥ महर्लोकंमथासाद्य तिष्ठन्ति गतकल्मषाः ॥ २ ॥ मनुश्च सह शक्रेण देवाश्च यदुनन्दन ॥ ब्रह्मलोकं प्रपद्यन्ते पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३ ॥ ऋषयश्च तथा सप्त तत्र तिष्ठन्ति ते सदा ॥ अधिकारं विना सर्वे सदृशाः परमेष्ठिनः ॥ ४ ॥ भूतलं सकलं वज्र तोयरूपी महेश्वरः ॥ अर्चिमाली महावेगः सर्वमावृत्त्य तिष्ठति ॥ ५ ॥ भूलोकाश्रितं सर्वं तदा नश्यति यादव ॥ न विनश्यन्ति राजेन्द्र विश्रुताः कुलपर्वताः ॥ ६ ॥ महेन्द्रो मलयस्सह्यः शुक्तिमाँ नृक्षवांनपि ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च माल्यवानान्द्यमादनः ॥ ७ ॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो नील एव च ॥ श्वेतश्च शृङ्गवान्मेरुर्न विनश्यन्ति पर्वताः ॥ ८ ॥ शेषं विनश्यति जगत्स्थावरं जङ्गमं च यत् ॥ नौर्भूत्वा तु सती देवी तदा यदुकुलोद्वह ! ॥ ९ ॥ धारयत्यथ बीजानि¹ सर्वाण्येवा विशेषतः ॥ भविष्यश्च मनुस्तस्यां भविष्या ऋषयस्तथा ॥ १० ॥ तिष्ठन्ति राजशार्दूल सत ये प्रथिता भुवि ॥ मत्स्यरूपधरो विष्णुः शृङ्गी भूत्वा जगत्पतिः ॥ ११ ॥ आकर्षति तु तां नावं स्थानात्स्थानं स लीलया ॥ कर्षमाणस्तु तां नावं देवदेवं जगत्पतिम् ॥ १२ ॥ स्तुवन्ति ऋषयः सर्वे दिव्यैः कर्मभिरच्युतम् ॥ घूर्णमानस्तदा मत्स्यो जलवेगोर्मिसंकुले ॥ १३ ॥ घूर्णमानां तु तां नावं नयत्यमितविक्रमः ॥ हिमाद्रिशिखरं नावं देवदेवो जगत्पतिः ॥ १४ ॥ मत्स्यस्त्ववदथ्यो भवति ते च तिष्ठन्ति तत्रगाः ॥ १५ ॥ कृतकृत्यं तदा कालं तावत्प्रक्षालनं स्मृतम् ॥ आपस्साम्यमथो यान्ति यथापूर्वं नराधिप ॥ ऋषयश्च मनुश्चैव सर्वं कुर्व्वन्ति ते तदा ॥ १६ ॥ मन्वन्तरान्ते जगतामवस्था मयेरिता ते यदुनन्दनाथ ॥ अतः परं यत्तव कीर्त्तनीयं समासतस्तद्वद भूमिपाल ! १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० मन्वन्तरवर्णनो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

वज्र उवाच ॥ ब्राह्मस्य दिवसस्यान्ते यादृशी द्विज जायते ॥ जगतोऽस्य समावस्था तादृशीं वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वृत्ते प्रक्षालने राजन्कल्पस्यान्ते चतुर्दशम् ॥ उत्तिष्ठति तदा घोरा दिवि सप्त दिवाकराः ॥ २ ॥ ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम् ॥ विनाशे सर्वभूतानामयोथुड्समा तदा ॥ ३ ॥ भूमिर्भवति भूपाल दृग्घासत्त्वं च जन्तवः ॥ विनष्टकिल्बिषास्सर्वे जीवमात्र्यावशेषकाः ॥ ४ ॥ जनलोकमथा साद्य तत्र तिष्ठन्ति निर्भयाः ॥ भूर्भुवस्स्वर्महश्चैव तदा नश्यन्ति पार्थिव ॥ ५ ॥ जनलोकादयो लोका न तु नश्यन्ति पार्थिव ॥ ततोऽर्कास्ति उ नश्यन्ति संहृता रुद्रतेजसा ॥ ६ ॥ उत्तिष्ठन्ति महोद्भूतास्ततो दिविचरा घनाः ॥ केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छङ्खकुलोपमाः ॥ ७ ॥ केचित्पुष्करा

---

१ 'वीर्याणि' इति क० ।