विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

मन्वन्तराणां चाद्यान्तरालेषु कृतयुगप्रमाणं सन्धिः॥ एवं चतुर्युगः स कल्पः । कल्पेन सप्त शून्यानि वसाग्निवेदाश्वारुणभगणपरिवर्तना भवन्ति । पञ्च-
शून्यानि गुणाग्निपञ्चसप्तमार्थेचन्द्राश्चन्द्रमसः। भौमस्य द्वितीयपञ्चाष्टनवाष्टं तनयमयमयमलाः। बुधस्याष्टनावनाष्टनवनवरामाग्निनवसप्तचन्द्राः। जीवस्य पञ्च-
पञ्चद्विपट्पञ्चद्विपट्षडङ्किकृतसप्तगुणाः । शुक्रस्य यमनवाग्निनवाष्टियमियमखगिरयः । सौरस्याष्टनवयमगिरिसप्तपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगणनाश्राबुद्ध-
यः । चन्द्रमसोप्याथर्वस्वर्द्विष्टषट्खेदाः । कुजमन्दयमनरसाः बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः। जीवस्य पञ्चैपञ्चद्विषट्द्विकृतसप्तगुणाः। शुक्रस्य यमन-
वाश्विनवाष्टियमियमखगिरयः। सौरस्याष्टनवयमा गिरिसप्तपञ्चमनवः । आदित्यमन्दगणनाश्राबुद्धयः । चन्द्रमसोप्याथर्वस्वर्द्विष्टषट्खेदाः । कुजमन्द-
यमनरधाः । बुधमन्दस्य द्वित्रिगुणाः । जीवजीवमन्दस्य बाणशरवसवः । १ शुक्र मन्दस्य गुणशरवसवः । सौरमन्दस्य शशिवेदाः ।
चन्द्रपातस्य वसुसप्तशिरोङ्गाग्निश्रनयममलाः । भौमपातस्य महीश्रम्व्रनयवमलाः । बुधपातस्य चन्द्रार्थयममलाः । जीवपातस्य गुणर-
साः । सौरपातस्य त्रिनववसवः । अष्टशून्यो विव्यमरसखविष्वग्निविधुनिशाकराः । सनवग्रहाणां प्राग्यापमानां कल्पाष्टककल्पाधनो
यस्य भगणभागोपक्रियते तस्यैव कक्षायोजनानि लभ्यन्ते । यस्य बह्वो भगणपरिवर्तस्तस्योपरि तस्य कक्षा । यस्याल्पाः कक्षा
वर्गदशभागमूलकक्षा कर्णस्तद्भेनोपरिमवो ग्रहावस्थानं कर्णवर्गेण्य दशगुणितस्य मूलकक्षा । एवं सर्ववृत्तानां परिधिव्यासानय-
नम् । यत्र च सर्वग्रहाणामेकत्वमेव दृश्यते सा खखेन्दुमध्यकक्षा । तस्या योजनतलिते मध्यमखरसेन्दुज्ञेयस्येव कक्षा विभज्यन्ते
तस्यैव लिप्तयोजनानि लभ्यन्ते । कल्पाद्ययोजनसमा वै कक्षाः । यदनन्तरं वितिमिरं रविः करोति पक्षपक्षशतवेदाङ्कमण्डलप्रमाणम् ।
वेदवेदाश्वश्चन्द्रमसः । पञ्चदश भौमस्य । षष्ठिर्बुधस्य । खार्कौ जीवस्य । खखयमाः शुक्रस्य । त्रिंशत्सौरस्य । द्वादश दृश्याह्रश्यांशआश्चन्द्रमसः ।
सप्त दश भौमस्य । त्रयोदश बुधस्य । एकादश जीवस्य । नव च शुक्रस्य । पञ्चदश सौरस्य । त्रिभागोनाश्रतुर्दशभागाः सूर्यस्य । एकार्थिनशद्भा-
गाः षट्त्रिंशल्लिप्ताश्चन्द्रमसः । सप्ततिर्भोमस्य । वसुरामा बुधस्य । गुणरामा जीवस्य । भवाः शुक्रस्य । त्रिंशच्छनैश्चरस्य । एवं परिधयो
भौमस्य । शीघ्रोपरिगुणवेगश्च संभागालिमाः चत्वारिंशद्भूध्र्वस्य । भागा यमाग्निश्चन्द्रः अष्टगुणा जीवस्य । वस्वर्थपक्षाः शुक्रस्य ।
पञ्चविंशतिः सौरस्य । परिशेषेनोर्द्धमध्य ग्रहागतियया । खखसेन्दुमलांनां षण्णवतिभागः प्रथमा ज्या । तदेवं प्रथम ज्यान्तरा तस्य प्रथमजीव

---

१ 'यमबाणशरवसवः' इति पाठः ।