विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२१७॥

द्वि० सं० अ० १६१

हता नक्षत्रदिवसाः भगणांतरमर्कैन्द्रोश्चन्द्रमासास्त्रिशद्गुणास्तिथयश्चान्द्रमासः । सूर्यमासोनाधिमासाश्चान्द्रदिवसास्तु दिवसान्तरमवमानिती । इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०वृ० सं० द्वि० खं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपकरणविवरणं नामषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६८॥ अथ यथाकालं गतमनवस्वकलंसहिताश्चतुर्युगाब्दहताः कार्याः । तेषु कृतप्रमाणं क्षेप्यम् । तमेव तत्र भूयो गतसंख्याहंतं च ततो वर्तमानमन्वन्तराद्भूतचतुर्युगं ख्याहतानि चतुर्युगाब्दानि युगानि च वर्तमानयुगान्निप्रभवभगवताव्दानि च एवमिष्टकालान्दगणो भवति । स द्वादशहतश्चैत्रासितादिमासयुक्तस्त्रिंश द्भूतोवर्तमानतिथियुक्तस्तिथिसहितः कार्यः । एवं सौरो दिनगणो भवति । तं पृथक्कल्पाधिमासकसंहतं कल्पनविदिनेर्विभजेत् । लब्धं गताधिमासाः । तै स्त्रिशद्गुणैरेकैकांगणोयुक्तैश्चन्द्राहेणो भवति । तं पृथक्कल्पामवहतं कल्पचन्द्रदिनैर्विभजेत् । लब्धं गतोनावरात्रैः तैश्चन्द्राहणेोणान्नसाधनाहंगणो भवति । अधिमासशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते ऽप्य्‌याधिमासकैर्भागे हृते गताधिमासकस्य दिनादिः कालो लभ्यते । अधिमासशेषं कल्पैरविदिव सैर्भ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पाधिमासकैर्भागे हृते एण्योधिमासकतास्य कालो लभ्यते । अवमशेषस्य कल्पेन रात्रैर्भागे हृते एष्योनरात्रकालः अवमशेषकल्पचन्द्रदिवसेभ्यः संशोय्यावशेषस्य कल्पोनरात्रेर्भागे हृते एष्योनरात्रापातकालः संवत्सरगणात्षडूहस्रहावशेष संवत्सराद्योब्दः आदित्यः, चन्द्रः, भौमः, बुधः, जीवः, सितः, सौरश्चेति क्रमेण ग्रहणं संवत्सराः सप्तहतावशेषं चतुर्धक्रमेण संवत्सराधिपः सावनाद्दिनगणात्सप्तह तात्क्रमेणैव दिवसाधिपः चान्द्राः दिनगणा दशाधिकशतहताल्लुब्धं सप्तहतं तद्विशेषं पूर्वं ब्रह्मचन्द्रेन्द्रे श्रवणवरुणाग्निवाय्वाश्च पर्वपतयः दिनगणामि ष्टग्रहमगणगुणश्चौदिनैर्विभजेत् । लब्धं भगणादिः खेखार्कोदयो ग्रहो भवति । एवंरूपेणाहर्गणेन ग्रहसुक्तिः । इष्टां कालबावताकालेनाकोदयो भवि ष्यति तावता कालेन ग्रहस्यैकदिवसभुक्तिं संगुण्य षष्ट्या विभजेत । अवाप्तं स्वभुदये ग्रहस्य धनमवममे ऋणम् । एवमुत्तरगोले दक्षिणेन विपरीत देशान्तरयोजनानि षष्ट्यासङ्गुण्य पञ्चभिः सहस्रैर्विभजेत् । लब्धं लेखाप्राग्भावे संशोध्यमपरस्मिन्देयमवमिष्टे देशे । इष्टे च काले ग्रहो मध्यमो भव ति । तत्कालेऽर्कचन्द्रमन्दकर्मणैव स्फुटौ कार्यों भौमः कर्मचतुष्टयेन तस्य मन्दं शीघ्रं मंदं शीघ्रमिति च कर्माणि । अन्येषां मन्दशीघ्रे कर्मणी तत्र भौममर्द्ः संस्कार्यः तच्छीघ्रपरिधिश्च शुक्रस्य परिधिद्रम्यपि तत्र भौमजीवसौरगाणार्कः शीघ्रः । स्वयं मध्यमो बुधशुक्र योर्को मध्यमः । स्वयं शीघ्रोशीघ्रो महांनं केन्द्रः ग्रहश्च मन्दोनः भौमशीघ्रकेन्द्रपुक्षुयुक्तयोरल्पस्य जीवे चतुर्भिः शतैः ग्रहैश्च मन्दोनतः भाणिते द्वादश्या जीवया विभजेत् । लब्धेन केन्द्रे मकरादिगे भौममन्दयुतं कार्यं कर्कादिगे चोनमिति शुक्रमदं केन्द्रज्यां न्यासाधार्धवहृतं

॥२१७॥