विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

[वि० ध०] [॥२९८॥]

[द्वि० सं०] [अ० १७४]

धूते तेन चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्ये । तत्र व्यतीपातोऽभिन्नेऽयने गोलैकत्वे च वैधृतः समानेऽयने गोलभेदे च ध्रुवकार्कचन्द्रयोगान्तरे चन्द्रार्कभुक्तिवियोगेन विभजेत । लब्धेन ध्रुवकादित्ये चन्द्रार्कयोगेणाधिकान्विति । ततोऽर्कक्रान्तिस्तत्कालिकपातेन चन्द्रस्तत्क्रान्तिः प्रथमतृतीयपादान्तस्थे चन्द्रेऽस्य क्रान्तेः चन्द्रक्रान्तिर्यद्योना भवति तदा क्रान्तिसाम्याद्भावाः प्रथमतृतीयपदस्थे चन्द्रेऽपि तदुपक्रममर्कापक्रमादूनं दृष्ट्वाः क्रान्तिसाम्यात्कालोनेयथातीतः। द्वितीयचतुर्थपदस्यान्यथाविक्षेपेण स्वक्रान्तिदिगुत्पत्तौ चन्द्रापक्रममधिकृतं कल्पयेत । क्रांतिर्युतिरन्यदिशोरेक दिशोरन्तरं व्यतीपातेनेत्या वैधृतिमभमत्याः। एवमिष्टकालिकैरर्कचन्द्रपातैर्द्वितीयाद्यस्ततः प्रथमाद्वितीयात्कालयाः द्वयोरन्यतोरीतो वा पातस्तदा तयोरन्तरम्नाऽअन्यथा योगो भागापहारः प्रथमगुणितस्येष्टकालस्य ते कालस्य तेन कालेनासकृत् द्वितीयं कृत्वा विशेषकर्मणा स्फुटकालः साध्यः स व्यतीपातपातसाम्यकालः । आदित्यचन्द्रमानयोगः षष्टिगुणो भुत्यन्तरेण हृतो लब्धा स्थितिरिति ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तिथिनक्षत्रप्रकरणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥

दिनगतशेषकालकर्णयोस्तद्गोलचरेणार्धाधीनस्य दक्षिणे युक्तस्य जीवाऽसहोरात्रानवहतास्त्रिज्याहतो गोलविपर्ययेण त्रिज्यायुतोत्यच्छेदः । छेदोलब्धकव्यान्याहतः त्रिज्याविभाजितः शंकुः। शंकुवर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य पदं दृग्ज्यादशहता शंकुहता छाया मध्याह्निकाऽर्कक्रान्त्या साक्षासंयोगविवरौ दक्षिणेत्तरगोलयोरिष्ट तद्भास्त्रिज्यादापस्य तज्याभागापहारः द्वादशहताया अनष्टजीवाया लब्धं माध्याह्निकी छाया त्रिज्याद्यंघातमध्याह्नच्छायाभागापहारविभक्तस्तत्कर्णः विषुवकण्हंतां त्रिद्यां स्वेष्टकायाकर्णेन विभजेत । लब्ध्युत्तरादक्षिणगोलयोः क्षितिज्यया युतोनव्यासाधैताडितं स्वानहोरात्राधेन विभजेत । लब्धा चापं गोलविपर्ययाक्षरदलोनयुतं दिवसस्य गते शेषं वा भवति ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ज्योतिःशास्त्रे छायाप्रकरणं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

इष्टकालस्फुटरकौशिशुक्लितास्तदा क्रान्तिराश्युद्व्यप्राणानाहताग्रहावलिताविर्भजेत्तल्लभ्धमर्कक्रान्तिराशीनभागकालः तद्दिष्टकालप्राणैर्भाज्येण स्यादित्ये चाशुक्लिता देयाः काले चानन्तरव्युदयात्रयाम्याः अर्क................... चराद्युदयो देयः शेषाइङ्कुराद्युदयभावाद्याः एवं राशिगत काललग्नोदयः पश्चादियुताको अर्कयुक्तकालद्याः कालाः लम्नाश मुक्तकलाभ्यस्तद्योगे तदन्तरा व्युदये युते लग्नोदयः कालः ॥इति श्रीवि० मा० व० मुं० द्वि० लम्रप्रकरणं नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥

भौमजीवमंदाः केन्द्रः शीघ्रः शीघ्रैः बुधसितौ वक्रे मंदाव्यतथाशीघ्रौ मन्दग्रहकौतरगाः कालदृश्यांशैरंशन यदा तदा पूर्वाधौदयास्तमययोर्कादधिको ग्रहः पश्चादनेन तदास्तमयिकः तात्कालिक्यहस्फुटोविक्षेपमदज्ञात्याह

[॥२९८॥]