विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

प्र० खं० अ० ३२

मे नृप ! ।। सुप्रभा कातराक्षी च विशाला मानसह्नदा ।। १९ ।। सरस्वत्योघनादा च सुवेणुर्विमलोदका ।। पुष्करे नैमिषे चैव गयायां कोशलेषु च ॥ २० ॥ कुरुक्षेत्रे क्रमाज्ज्ञेया गङ्गाद्वारे हिमाचले ।। नद्यस्तथैता हिमवत्प्रसूताः प्रधानभूताः कथिता नृवीर ! ।। उक्ताश्च नद्यश्च सहस्रशोऽन्याः सर्वाः पवित्रा ऋषिवर्यजुष्टाः ।। २१ ।। वर्षस्य तस्यापि तथान्तरेऽस्मिन्सप्तप्रकारा च त्रिमार्गगापि ।। द्वौपं प्रविष्टा भरतस्य राजन् भगीरथा- राधितपद्मजोत्था ।। २२ ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हिमवद्वर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।। ॥वज्र उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदमिच्छाम्यहं प्रभो ।। किमर्थं सागरः खातः स कृतः सगरेस्तथा ।। १॥ मार्कण्डेय उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदोऽस्मिन्रुच्यते नृप ! ।। नवमे च दिशां भागे पूर्वस्यां दिशि यादव ।। २ ।। कोशलो नाम विषयः प्रभूतरथवान्चयान् ।। स्फीताम्नायगुणाढ्यास्ति नित्यं मुदित मानवः ।। ३ ।। पयस्विन्वयः पयस्विन्यो यत्र सस्यवरा धरा ।। मनोभिरामा रामाश्च पुरुषाः पौरुषाग्रयाः ।। ४ ।। विद्वज्जनभृयिष्ठा सर्वपुण्य समाकुला ।। नगरैर्न विशिष्ट्यन्ते यत्र ग्रामा मनोहराः ।। ५ ।। गवां प्रवेशे सायाह्ने यत्र ग्रामेषु भास्करः ।। धूलिपुञ्जायोगक्षितः वनसाद्वायुर्विरा जितः ।। ६ ।। पश्चिमे प्रथमे चैव यत्र यामे विराजितः ।। रात्रौ ब्रह्मध्वनिस्तत्र तिष्ठतीव नभस्तलम् ।। ७ ।। फलावन्नतशाखाढाच्छाद्याद्युमत्समा कुलाः ।। प्रपाकूपतडागाढ्याः पन्थानो यत्र यादव ! ।। ८ ।। व्याधितस्तर्कुमिक्षपन्नगगृहभयानि च ।। जना गत्र न जानन्ति नाकालमरणं तथा ।। ९ ।। यूपचिता मही यत्र देववेश्मवतंसिका ।। यत्रोत्पललसत्कार्ष्णिवर्गवापीविभूषिता ।। १० ।। उद्यानेषु मदा यत्र वेणुगानध्वनिःस्वनः ।। शिलीमुखरवैमिश्रं यात्यसंभावतां गुणैः ।। ११ ।। यस्मिन्न कश्चिच्च्यवते स्वधर्मार्हनो जनो यत्र न चास्ति कश्चित् ।। न नेत्रहीनो विकलेन्द्रियो वा वसुन्धरा यत्र यथार्थनामा ।। १२ ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कोशलवर्णनो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२ ।। मार्कण्डेय उवाच ।। कोसलाविवये स्फीते तस्मिन्मनुजपुङ्गव ! ।। देवानमप्ययोध्यास्ति त्वयोध्यानामतः पुरी ।। १ ।। प्राकारपङ्क्तोपता सरयूतीरशोभिता ।। शोभिता भवनैर्मुख्यैः सुविभक्तमहापथा ।। २ ।। नित्यप्रमत्तमातङ्गजनाचलसद्भिर्भिः ।। दवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैरधि ष्ठिता ।। ३ ।। नितांतवक्त्रैस्तुरंगैः सुकुणश्च मनोजवैः ।। दीर्घग्रीवाश्चकूटैश्च महाराजैरनुष्ठिता॥४॥ पद्ममन्भववर्णाङ्ग्यः पुंजनद्रनिनभास्तनाः ।। मंदलोधो ष्टास्रकुशला यत्र वेश्याः सहस्रशः ॥ ५ ॥ न नतृष्यनं न मा विद्या न तच्छिल्पं न मा क्रिया ।। अयो यां प्राप्य यन्त्यार्थी निराशः प्रतिगच्छति ।। ॥ ६ ॥ उद्यानशतसंवाधा समाजोत्सवशालिनी ।। अंगर्गविपुला सर्वतर्कविवर्जिता ।। ७॥ वणवाणवुसुङ्गानां शब्दैः मत्तगनादिता ।। मडा प्रवृष्ट

वि० ध० ॥ ८ ॥