विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

साध्येनपरम् ॥ गवयादिव गोः सिद्धिरुपमानं तदिष्यते ॥ २८ ॥ साध्योऽर्थस्तत्कार्यो वाक्ये यस्मिन्प्रकृष्यते ॥ सार्थापत्तिर्दिवा भुङ्क्ते देवदत्त इतीति यत ॥ २९ ॥ निपातनाद्योगविभागाद्दर्शनाद्रूपदेशादनुवृत्तिकोऽपि ॥ स्वतन्त्रसिद्धेः परतन्त्रदर्शनात्प्रसाद्येह्यलक्षणतश्च षड्विधम् ॥३०॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तन्त्रगुणदोषवर्णनो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ तन्त्रयुक्तयो भवन्ति अधिकरणं योगः पदार्थः हेत्वर्थ उद्द्देशो निर्देशः प्रदेशोऽतिदेशः अपवर्गो वाक्यविशेषोपपत्तिः प्रसंग एकान्तोऽनेकान्तः पूर्वपक्षो निर्णयो विधानमर्थापत्तिरेकान्तान्तावशेषो संशयो व्याख्यानममुमतसत्त्वंसञ्ज्ञानिर्वचनं दृष्टान्तो वियोगो विकल्पः समुच्चयोध इति । तदधिकरणं येन वाक्यार्थो बुध्यते संयोगो योगो विक्षिप्तसङ्घः स पदार्थो यदन्यत युक्तिसङ्घर्येस्य साधनं स हेत्वर्थः । समासवचनमुद्देशो विस्तरवचनं निर्देश एवमेवेत्युपदेशो नेन कारणेनेत्यपदेशः ॥ प्रकृतस्यानगतेन साधनं प्रदेशोऽतिक्रान्तेन सहि देशोऽभिप्राययुक्तैणमपवर्गो येनार्थः परिसमाप्यते । पदेनार्थाद्दर्पणे स त्नकपशेपो यद्कीर्तिसमर्यादामापद्यते सार्थापत्तिः । प्रकरणासिद्धिरुक्तेः केनचिदुपोद्घातेन पुनरभिधीयमानः प्रसंगः सर्वत्र गतथा स एकान्तः क्वचि त्तथा क्वचिदन्यथासत्वनेकान्तः प्रतिषेधवचनं निर्णयः प्रकरणमादौ पूर्वं विधानं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्यय इत्युक्ताऽसावतिक्रान्ताय क्षणं परत्र वक्ष्यामि इत्यनागताविभूषणमुच्यते हेतुदर्शनं संशयः तन्त्रातिशयवर्णनातिव्याख्यानं परमतमप्रतिषिद्धमनुमतं परस्समत्तः शब्दः स्वसंज्ञा लोके प्रती तमुद्देशरणं निर्वचनं तद्गतिनिदर्शनं दृष्टान्त एवैति नियोग इदं वेदं वेति विकल्प इदं चेदं चेति समुच्चयोध यदनिर्दिष्टं युक्तिगम्यं तद् क्षामिति ॥ प्रयोजनं संशयनिर्णयो च व्याख्याविशेषा गुणलावथश्व ॥ कृतद्युदासो कृतशासनं च सांवितिको धर्मगुणोधकश्च ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तन्त्रशुद्धिर्नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अधातः संप्रवक्ष्यामि तव प्राकृतलक्षणम् ॥ ऋ ॠ ऌ ॡ न संत्यत्र तथा न च ञ मषावुभौ ॥ १ ॥ सकारहीना च तथा नासिक्स्याश्च तथा नृप ॥ रेफश्च शषवा राजन् संयोगे नास्ति कर्हिचित् ॥ २ ॥ एकारश्च तथौकारः पदमध्ये महाबलः ॥ दृढयोगे वकारेण डगयोगे तथैव च ॥३॥ ग्ययोगे गकारोऽत्र लोप मयाति नित्यदा ॥ दमो युक्तौ पृथक् कृत्वा दमौ कार्यौ तथैव च ॥ ४ ॥ ॠतयोगे दुकारस्याताकारस्सर्वमिष्यीते ॥ ककारः पदमध्योत्र वक्तव्यो हेलिवर्जितः ॥ ५ ॥ नकारस्य णकारः स्यात्सकारस्य स इष्यते ॥ तकारश्च थकारश्च डकारश्च ण एव च ॥ ६ ॥ क्वचित्व्योचितस्या राब्दा हकारश्च तथा क्वचित् ॥ डकारस्य तु वक्तव्यं बांकारस्य ह इष्यते ॥ ७॥ चकारस्य छकारः स्याद्युक्तरे ह्लू च लुप्यते ॥ युक्ते पकारे तद्धर्मि