विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

शूद्रं ज्ञेयं तु षोडशम्॥ ७४ ॥ अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ॥ वृषभैंकं सहस्रं गा दद्याच्छुद्धयर्थमात्मनः॥७५॥ त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ॥वसन्दूरंतरे ग्रामे वृक्षमूलनिकेतनः ॥७६॥ एतदेव चरेत्कृच्छ्रं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ॥ प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याद्वै शतकं गवाम् ॥ ७७॥ एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासांश्चूढ्वा चरेत् ॥ वृषभैकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः ॥७८॥ मार्जारनकुलौ हत्वा चापं मण्डूकमेव वा॥ श्वगोघोलूककाकांश्च शुद्धह्यायाव्रतं चरेत् ॥७९॥ पयः पिबेत्तिरात्रं वा योजनं वाऽध्वनो व्रजेत् ॥ उपस्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाब्दैवतं जपेत् ॥८०॥ अस्थि कृष्णांयसों दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ॥ पलालभारकं षण्ढे सैसकं चैकमाषकम् ॥ ८१ ॥ घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणन्तु तित्तिरी ॥ शुके द्विहायनं वत्सं कौञ्चं हत्वा त्रिहायनम्॥८२॥हत्वा हंसं बलाकं च बकं बर्हिणमेव च ॥ वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम् ॥८३॥ वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलानुषैंश्च वा ॥ अजमेषावनड्डाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥ ८४ ॥ क्रव्यादं तु मृगं हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ॥ अक्रव्यादं वत्सतरीमुरूं हत्वा तु कृष्णलम् ॥८५॥ जिनांकार्मुकबस्तावीन्पृथग्दद्याद्विशुद्धये ॥ चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वाऽनवस्थिताम् ॥८६॥ दानेन वर्धनेर्युक्तः सर्पादीनामशक्तुवन् ॥ एकैकशश्चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये ॥८७॥अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणा॥ पूर्णे चान- स्थनस्तां तु शुद्धह्यायाव्रतं चरेत्॥८८॥किंचिद्देव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ॥ अनस्थ्नां चैव सत्त्वानां प्राणायामो विशोधनम् ॥८९॥फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् ॥ गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ॥९०॥ अन्नाद्यजातसत्त्वानां रसानां च सर्वशः॥ फलपुष्पोद्भ- वानां च घृतप्राशो विशोधनम् ॥९१॥ कृष्टजानाममोषानां जातानाञ्च स्वयं वने ॥ वृथालम्भेननुगच्छेद्वा दिनमेकं पयोव्रतम् ॥९२॥ एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम् ॥ ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतान्नाद्यभक्षणे ॥९३॥ अज्ञानाद्ब्राह्मणो पीत्वा संस्कारेणैव शुद्ध्यति।मतिपूर्वंमनिर्देश्यं प्राणान्तिक कमिति स्थितिः ॥९४॥अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा ॥ पञ्चरात्रं वसेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीभृतं पयः ॥९५ ॥ स्पृष्ट्वा दत्त्वा च मदिरां विधिवत्प्रतिगृह्य च ॥ शूद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वापः कुशवारिपिबेत्त्र्यहम् ॥ ९६॥ ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ॥प्राणानाप्सु त्रिराचम्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥९७॥ अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ॥ पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ ९८॥वपनं मेखला दण्डं भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ॥ निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥९९॥ अभोज्यानान्तु भुक्तान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ॥ जग्ध्वा मांसमभोज्यं च सतरान्नं पयः पिबेत् ॥ १०० ॥ युक्तानि च कषायांश्च पीत्वामेध्यानिपि द्विजः ॥ तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न व्रजत्यधः ॥ १०१ ॥ विड्वराह

६९