विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

गारान्गोमयेनोपलेपयेत् ॥ गोमये तु सदा लक्ष्मीः स्वयमेव व्यवस्थिता ॥ २७ ॥ गोमूत्रे च तथा गङ्गा दधिक्षीरघृतेषु च ॥ सदा व्यवस्थितं सोमं रोचनायां सरस्वती ॥ २८ ॥ विष्णुर्यह्वः समाख्यातः स च गोषु प्रतिष्ठितः ॥ तस्माद्गावो विनिर्द्दिष्ट्या विष्णुनेव पुरातनैः ॥ २९ ॥ पूज्यास्तास्तु नमस्यार्याः कीर्त्तनीयाश्च तास्तथा ॥ तासामाहारदानं च कार्यं शुश्रूषणं तथा ॥ ३० ॥ शुश्रूषणेऽथ गवां द्विजेंद्राः प्राप्नोति लोकानमलान्विशोकान् ॥ तस्मात्प्रयत्नेन गवां हि कार्यं शुश्रूषणं धर्मपरैर्मनुष्यैः ॥ ३१ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० सं० मुनित्रये हंसगीतासु गोशुश्रूषा नाम कनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २९१ ॥

हंस उवाच ॥ यो दयावान्स पुरुषो निर्घृणो राक्षसो मतः ॥ राक्षसानामपि घृणा विद्यते द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥ निर्घृणाः प्रतिपद्यन्ते घोरं नरकमञ्जसा ॥ वधबन्धपरिक्लेशान्मानुष्येऽथ लभन्ति ते ॥ २ ॥ व्याध्यार्त्ता दुःखिता दीना दरिद्राश्च भवन्ति ते ॥ दयान्विता विराजन्ते नाकमासाद्य मानवाः ॥ ३ ॥ तस्माद्दयावता भाव्यं तृणेष्वपि विपश्चिता ॥ तृणान्यपि सजीवानि तेषां कुर्यान्न पीडनम् ॥ ४ ॥ कीटे पतङ्गे च पशौ दया कार्या तथा मृगे ॥ वर्णोत्तमे वर्णहीने पतिते वर्णसङ्करे ॥ ५ ॥ सर्वत्रैव दया कार्या सर्वकामफलप्रदा ॥ व्रतानामपि सर्वेषां श्रेष्ठमेकं दयाव्रतम् ॥ ६ ॥ दुःखार्तं प्राणिनां किञ्चिद्दुःखान्मोक्षयते द्विज। ॥ बहुदिष्टमफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा ॥ ७ ॥ परिचर्यां तथा कृत्वा सान्त्वयेत्प्राणिनो द्विजाः। ब्रह्मलोकमवाप्नोति दयावान्नेन कर्मणा ॥ ८ ॥ श्लेष्ममूत्रपुरीषाणां व्याधितस्याजुगुप्सकः ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ९ ॥ मृतस्य वाप्यनाथस्य न जुगुप्सन्ति ये नराः ॥ कुर्वन्ति चैव संस्कारांस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १० ॥ अग्निदाहाज्जलाच्छात्रात्तान्यस्मादुपद्रवात् ॥ प्राणिनो मोक्षणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ ११ ॥ बन्धनात्प्राणिनः कृत्वा मोक्षणं च तथा द्विजाः ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ १२ ॥ यथार्त्ताद्धि प्राणिनं दुःखाद्युक्तो मोक्षयेच्चित् । न तद्दुःखमवाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ १३ ॥ सर्वभूतेषु यो दानं चेतसत्त्वं च या दया ॥ सर्वस्वप्रदानाद्धि दया ज्ञेया महाफला ॥ १४ ॥ दयान्वितानां त्रिदशेन्द्रलोका दयान्वितानां च पितामहस्य ॥ दयान्वितानां च समस्तकामा लोकद्वये विप्रवरा प्रदिष्टाः ॥ १५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु दयावर्णनो नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २९२ ॥

॥ हंस उवाच ॥ ॥ दाक्षिण्यं परमं लोके नृणां संवननं परम् ॥ दाक्षिण्ययुक्तस्य तथा परेषां प्रियकारिता ॥ १ ॥ प्रियाण्याचरेते यस्तु परेषां मनुजोत्तमः ॥ समानोति प्रियाण्येन लोकेयोस्मिन्महोर्जसाः ॥ २ ॥ प्रत्यक्षं च परोक्षं च परेषामाचरेत्प्रियम् ॥ प्रियंण विप्रियं हंति प्रियंण प्रियमानुयात् ॥ ३ ॥ मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हंति मार्दवम् ॥ सर्व