व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)
Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary
महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा
८० महाभाष्यम् एतेषामपीति । शिष्टप्रयुक्तत्वेनोणादीनां पृषोदरादीनां च साधुत्वाभ्यनुज्ञानात् सर्वेषामत्र सङ्ग्रहः सिद्धः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथममाह्निकम् अनुवाद—अथवा या इससे (संवृतादि दोषों की प्रसक्ति बताने वाले से) यह पूछना चाहिए कि ये संवृत आदि कहाँ सुने जाते हैं । आगमों में । आगम तो शुद्ध पढ़े गये हैं । तो विकारों में । विकार भी शुद्ध पढ़े गये हैं । तो प्रत्ययों में । प्रत्यय भी शुद्ध पढ़े गये हैं । तो धातुओं में । धातुएँ भी शुद्ध पढ़ी गई हैं । तो प्रातिपदिकों में । प्रातिपदिक भी शुद्ध पढ़े गये हैं । तो प्रातिपदिकों का उपदेश नहीं किया गया है । इनका भी स्वर वर्णानुपूर्वी के ज्ञान के लिए उपदेश करना चाहिए (जिससे) शश (के स्थान पर) षष न हो जाये, पलाश (के स्थान पर) पलाष न हो जाये, मञ्चक (के स्थान पर) मञ्जक न हो जाये । आगम, आदेश और प्रत्ययों सहित धातुएं शुद्ध पढ़ी गई हैं, अतः (इनमें) इन कलादि (दोषों) का प्रसङ्ग नहीं है । (इस प्रकार श्रीमान् भगवान् पतञ्जलि विरचित महाकाव्य में प्रथमाध्याय के प्रथम पाद में प्रथम आह्निक का अनुवाद समाप्त हुआ) उषा—"छिन्ने मूले नैव पत्रं न शाखा ।" इस समस्त विवेचन के अनन्तर भाष्यकार ने पूर्वपक्षी के मूल सिद्धान्त पर ही प्रहार किया है ! सिद्धान्ती के अनुसार आगम, आदेश, प्रत्यय, धातु आदि सभी का शुद्ध उच्चारण किया गया है । अतः इनमें कहीं भी कलादि दोषों की प्रसक्ति प्राप्त नहीं होती । अतः इन दोषों की सम्भावना करना ही व्यर्थ है । एवं च सिद्धान्ती के द्वारा पूर्वप्रतिपादित इष्टबुद्ध्यर्थ वर्णोपदेश का पक्ष सिद्ध होता है । (इस प्रकार श्रीमान् भगवान् पतञ्जलि विरचित महाभाष्य में प्रथमाध्याय के प्रथम पाद में प्रथम आह्निक पर उषा व्याख्या समाप्त हुई)
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।
E.B.L. Oriental Series :
- THĀĪDEŚAVILĀSAM—Satya Vrat Shastri 40.00
- YOGA-KARṆIKĀ OF NATH AGHORĀNANDA With Eng. Intro. & Index—N.N. Sharma 50.00 3 ĀŚVALĀYANA GṚHYASŪTRAM Text, Sanskrit Commentary of Nārāyaṇa, English Translation, Introduction and Index—N.N. Sharma 70.00
- THE LIFE OF THE BUDDHA—H.C. Warren (Foreword by Charles R. Lanman) 45.00
- KALPACINTĀMAṆIḤ OF DĀMODARA BHAṬṬA Text, English Translation—N.N. Sharma. 100.00
- PĀTAÑJALA YOGA SŪTRA : A CRITICAL STUDY In the light of Tattva-Vaiśāradī & Yoga-Vārttika (In Hindi) —Pavan Kumari 80.00
- ANCIENT KAMBOJA : PEOPLE AND COUNTRY (प्राचीन कम्बोज : जन और जनपद)—जियालाल काम्बोज 75.00
- ANCIENT INDIAN CULTURE & LITERATURE (Pt. Ganga Ram Commemoration Volume, Golden Jubilee Celebration Lectures, Sanskrit Deptt. Ramjas College, Delhi) —Ed. Mohan Chand 75.00
- KENOPANIṢAD EVAM VAIDIC STABAK —Suman Sharma 8.00
- VAIDIKA SAṀGRAHA—Krishan Lal 15.00
- RAGHUVAṀŚAM (Second Canto)—Pavan Kumari 6.00
- ŚAKTI AND HER EPISODES—Pushpendra Kumar 40.00
- BHAIRAVA VILĀSA—Brahmatra Vaidyanātha 10.00
- KṚṢṆĀBHYUDAYAM—Lokanātha Bhaṭṭa 10.00
- RELIGIOUS SECTS IN ANCIENT INDIA-D.A. PAI 100.00
- VEDA MĪMĀṀSĀ—L.D. Dixit 40.00
- ABHIDHĀ VIMARŚA—Y.D. Sharma 40.00
- BHĀGAVATA PURĀṆA MEṀ PREMA TATTVA —R.C.Tiwari 100.00
- ŚVETĀŚVATAROPANIṢAD—T.R. Sharma 25.00 20 IŚĀVĀSYOPANIṢAD—Madhubala Sharma 2.00
- SANSKRIT-VĀṄMAYA MEṀ NEHRU—Madhubala 25.00
- श्यैनकशास्त्रम् (THE ART OF HUNTING IN ANCIENT INDIA)—Mohan Chand 70.00
- योगसारसंग्रह—विज्ञानभिक्षु (मूल, हिन्दी व्याख्या और टिप्पणी आदि सहित) —पवन कुमारी 25.00
- संस्कृत व्याकरण की रुपरेखा—यज्ञवीर 25.00
- सौन्दरनन्दमहाकाव्ये (पञ्चमः सर्गः) 10.00