याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः ४७ च शनकैर्निक्षिपेद्भुवि ॥' इति । एतच्च सायं प्रातः कर्तव्यम् । 'अथ सायं प्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात्' ( १।२।१ ) इत्याश्वलायनस्मरणात् । इह केचिद्वैश्व- देवाख्यस्य कर्मणः पुरुषार्थत्वमन्नसंस्कारकर्मत्वं चेच्छन्ति—'अथ सायं प्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात्' इत्यन्नसंस्कारकर्मकता प्रतीयते । 'अथातः पञ्च यज्ञाः' ( गृ. सू. ३।१।१ ) इत्युपराक्रम्य 'तानेतान्यज्ञानहरहः कुर्वीत' ( ३।१।४ ) इति नित्यत्वाभिधानात्पुरुषार्थत्वं चावगम्यते' इति, —तदयुक्तम्, पुरुषार्थत्वे ऽन्नसंस्कारकर्मत्वानुपपत्तेः । तथा हि—द्रव्यसंस्कारकर्मत्वपक्षे ऽन्नार्थता वैश्वदेवकर्मणः, पुरुषार्थत्वे वैश्वदेवकर्मार्थता द्रव्यस्येति परस्परविरोधात्पुरुषार्थत्वमेव युक्तम् ।—'महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः' इति । तथा— 'वैश्वदेवे तु निवृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् । तस्मा अन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत् ॥' इति ( ३।१०८ ) मनुस्मरणात् । पुरुषार्थत्वे वैश्वदेवाख्यं कर्म न प्रतिपाकमावर्तनीयम् । तस्मात् 'अथ सायं प्रातः' इत्यादिनोत्पत्तिप्रयोगौ दर्शितौ, 'तानेतान्यज्ञानहरहः कुर्वीत' ( गृ. सू. अ. ३ खं. १ ) इत्यधिकारविधिरिति सर्वमानवद्यम् ॥ १०३ ॥ भाषा—देवताओं के लिए (वैश्वदेव) होम करने के उपरान्त अवशिष्ट अन्न से भूतों के लिये बलि दे । कुत्ता, चाण्डाल और कौओं के लिये (यथाशक्ति) पृथ्वी पर अन्न फेंकना चाहिए ॥ १०३ ॥ अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्वहं जलम् । स्वाध्यायं सततं कुर्यान्न पचेदन्नमात्मने ॥ १०४ ॥ प्रत्यहमन्नं पितृभ्यो मनुष्येभ्यश्च यथाशक्ति देयम् । अन्नाभावे कन्दमूलफलादि, तस्याप्यभावे जलं देयम्, 'अपि' शब्दात् । स्वाध्यायं सततं कुर्याद्विस्मरणार्थम् । न पचेदन्नमात्मने इति 'अन्न' ग्रहणं सकलादनीयद्रव्यप्रदर्शनार्थम् । कथं तर्हि ? देवताद्युद्देशेनैव ॥ १०४ ॥ भाषा—प्रतिदिन पितरों और मनुष्यों को भी अन्न दे (अन्न के अभाव में) जल दे । सतत स्वाध्याय करे । केवल अपने लिए ही भोजन न बनावे ॥ १०४ ॥ बालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः । संभोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ॥ १०५ ॥ परिणीता पितृगृहे स्थिता स्ववासिनी । शेषाः प्रसिद्धाः । बालादीनतिथि- भृत्यांश्च संभोज्य भोजयित्वा दम्पत्योः शेषभोजनं कर्तव्यम् । ३प्राणाग्निहोत्रविधि- १. एतेन काम्यत्वमपि प्रतिपादितं भवति । २. चान्वहं कुर्यात् । ३. प्राणेत्याद्यधिकं ।