याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 121, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंआचाराध्यायः ६५ भाषा—सन्ध्या समय मेघ का गर्जन होने पर, आकाश में उत्पात की ध्वनि होने पर, भूकम्प, उल्कापात (तारा टूटकर गिरने पर), वेद के मन्त्र या ब्राह्मण भाग की समाप्ति पर और आरण्यक का अध्ययन पूरा कर लेने पर एक दिन और रात का अनध्याय होता है ॥ १४५ ॥ पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके । ऋतुसंधिषु भुक्त्वा वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ॥ १४६ ॥ पञ्चदश्याममावास्यायां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके चन्द्रसूर्ययो- परागे च द्युनिशमनध्यायः । यत्तु—'त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके' (मनु. ४।११०) इति तद्ग्रस्तास्तविषयम् । ऋतुसंधिगतासु च प्रतिपत्सु श्राद्धिकभोजने तत्प्रतिग्रहे च द्युनिशमनध्यायः । एतच्चैकोद्दिष्टव्यतिरिक्त- विषयम् ; तत्र तु त्रिरात्रम् मनुः (४।११०) - 'प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्तयेद्ब्रह्म' इति स्मरणात् ॥ १४६ ॥ भाषा—अमावश्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी, अष्टमी को चन्द्रग्रहण एवं सूर्यग्रहण के समय ऋतुओं के आरम्भ की प्रतिपदा को, श्राद्ध का भोजन करने पर तथा दान लेने पर (एक दिन-रात का अनध्याय होता है) ॥ १४६ ॥ पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारमूषकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ॥ १४७ ॥ अध्येतॄणां पश्वादिभिरन्तरागमने कृते शक्रध्वजस्यावरोपणदिवसे, १उच्छ्राय- दिवसे चाहोरात्रमनध्यायः । द्युनिशमिति प्रकृते पुनः 'अहोरात्र' ग्रहणं संध्या- गर्जितनिर्घातभूकम्पोल्कानिपातेष्वाकालिकत्वज्ञापनार्थम् , 'आकालिकनिर्घात- भूकम्पराहुदर्शनोल्काः' ( १।३।२२ ) इति गौतमवचनात् । यस्मिन्कालादारभ्या- परेद्युर्यावांस्त एव कालस्तावत्काल अकालः, तत्र भव आकालिकोऽनध्यायः । एतच्च प्रातःसंध्यास्तनिते । सायसंध्यास्तनिते तु रात्रिमेव; २'सायंसंध्यास्तनिते तु रात्रिः, प्रातःसंध्योस्तनितेऽहोरात्रम्' इति हारीतस्मरणात् । यत्पुनर्गौतमेनोक्तं ( १।७९) 'श्वनकुलसर्पमण्डूकमार्जाराणामन्तरागमने ३त्र्यहमुपवासो विप्रवासश्च' इति तत्प्रथमाध्ययनविषयमेव४ ॥ १४७ ॥ भाषा—अध्ययन करने वालों के बीच किसी पशु, मेढक, नेवला, साही, बिल्ली या चूहा के आ जाने पर, इन्द्रधनुष उठने पर तथा उत्सव के समय एक दिन-रात (अनध्याय होता है) ॥ १४७ ॥ १. उत्सवदिवसे । २. संध्यामहोरात्रं । ३. मार्जाराणां त्र्यहं । ४. ध्ययनविषय एव । ५ या०