याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 143, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंआचाराध्यायः ८७ प्रोक्षणेन । अज्ञातं च सदा यत्काकाद्युपहतमुपयुक्तं¹ न कदाचिदपि ज्ञायते तच्छुचि । तदुपयोगाददृष्टदोषो नास्तीत्यर्थः । नैन्वेत्तद्विरुद्ध्यते, 'संवत्सरस्यैकमपि चरेत्कृच्छ्रं द्विजोत्तमः। अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः ॥' इत्यदृष्टदोषेऽपि प्रायश्चित्तप्रतिपादनात् । नैतत्, प्रायश्चित्तस्य जग्धिविषयत्वात्, दोषाभावस्य³ चान्योपयोगविषयत्वात् ॥ १९१ ॥ भाषा—( मलमूत्र, वसा आदि ) दूषित शरीर की गंदगी से अशुद्ध वस्तु मिट्टी और जल से उतना साफ करने पर शुद्ध होती है जितने से उसको गन्ध ( और लेप ) द्वारा हो जाय । ( शुद्धि करने पर भी मन में सन्देह होने पर ) ब्राह्मण के कह देने पर शुद्ध समझना चाहिए; जल के छींटे से शुद्धि होती है । जिस वस्तु के शुद्ध या अशुद्ध होने का ज्ञान न हो वह सदैव शुद्ध रहती है ॥ १९१ ॥ शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् । ४नैशा मांसं श्वचण्डालक्रव्यादादिनिपातितम् ॥ १९२ ॥ महीगतं भूमिस्थमुदकं एकगवीतृप्तिकरणसमर्थं चण्डालादिभिरस्पृष्टं प्रकृतिस्थं रूपरसगन्धस्पर्शान्तरमनापन्नं शुचि आचमनादियोग्यं भवति । 'महीगतम्' इत्यशुचिभूतगतस्य शुचित्वनिषेधार्थं नत्वन्तरिक्षोदकस्य शुद्धत्वव्यावृत्त्यर्थम् । माप्युद्धृतस्य—'उद्धृताश्चापि शुद्ध्यन्ति शुद्धैः पात्रैः समुद्धृताः । एकरात्रोषिता आपस्त्याज्याः शुद्धा अपि स्वयम् ॥' इति देवलवचनात् । तथा चण्डालादिकृते तडागादौ न दोषः, 'अन्यैरपि कृते कूपे सेतौ वाप्यादिके तथा । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥' इति शातातपस्मरणात् । तथा मांसं श्वचण्डाल- क्रव्यादादिभिर्निपातितं शुचि । आदिग्रहणात्पुक्कसादेरपि ग्रहणम् । निपातितग्रहणं भक्षितस्य निराकरणार्थम् ॥ १९२ ॥ भाषा—पृथ्वी पर शुद्ध प्राकृतिक रूप में पड़ा हुआ ( चाण्डाल आदि द्वारा न छुआ गया ) एक गौ के पीने भर जल शुद्ध ( आचमनादि के योग्य ) होता है । कुत्ता, चाण्डल, मांसाभक्षी पक्षी द्वारा काटा गया या गिराया गया मांस शुद्ध होता है ॥ १९२ ॥ रश्मिरग्नी रजश्छाया गौरश्वो वसुधानिलः । विप्रुषो मक्षिकाः स्पर्शो वत्सः प्रसवने शुचिः ॥ १९३ ॥ १. उपभुक्तं । २. ननु तद्धि । ३. भावस्य चान्यप्रयोग । ४. मागं मांसं ( = मृगादेर्मांसं ) । ५. रथवसुधानिलाः । ६. प्रस्रवणे ।