याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 182, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें१२६ याज्ञवल्क्यस्मृतेः
संयोजयन्ति। यथा माता गर्भपोषणायान्यद्दत्तेन दोहदाङ्गपानादिना स्वयमुप भुक्तेन तृप्ता सती स्वजठरगतमप्यपत्यं तर्पयति, दोहदाङ्गादिप्रदायिनश्च प्रत्युप- कारफलेन संयोजयति तद्वद्वसवो रुद्रा अदितिसुताः आदित्या एव ये पितरः पितृ-पितामहप्रपितामहशब्दवाच्याः न केवलं देवदत्तादय एव श्राद्धदेवताः श्राद्धकर्मणि संप्रदानभूताः किन्तु मनुष्याणां पितॄन्देवदत्तादीन्स्वयं श्राद्धेन तर्पितास्तर्पयन्ति ज्ञानशक्त्यतिशययोगेन। किञ्च न केवलं पितॄंस्तर्पयन्ति अपि तु श्राद्धकारिभ्यः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि राज्यं च। चकारात्तत्र तत्र शास्त्रोक्तमन्यदपि फलं स्वयं प्रीताः पितामहा वस्वाद्यः प्रयच्छन्तीति ॥ २६९-२७० ॥ भाषा—वसुदेवता, रुद्र और आदित्यादि एवं पितर ये श्राद्ध के देवता श्राद्ध से तृप्त होकर मनुष्यों के पितरों को तृप्त (आनन्दित) करते हैं। और मनुष्यों के पितामह अर्थात् पितर लोग प्रसन्न होकर दीर्घ जीवन, सन्तान, धन, विद्या, मोक्ष, सुख और राज्य प्रदान करते हैं ॥ २६९-२७० ॥ इति श्राद्धप्रकरणम् ।
गणपतिकल्पप्रकरणम्
दृष्टादृष्टफलसाधनानि कर्माण्यभिहितान्यप्यभिधास्यन्ते च तेषां स्वरूपनि- ष्पत्तिः फलसाधनत्वं चाविघ्नेन भवतीत्यविघ्नार्थं कर्म विधास्यन् विघ्नस्य कार- कज्ञापकहेतूनाह— विनायकः कर्मविघ्नसिद्धयर्थं विनियोजितः। गणानामाधिपत्ये च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा ॥ २७१ ॥ विनायकः कर्मविघ्नसिद्धयर्थमित्यादिनोभयविघ्नहेतुपरिज्ञानाद्विघ्नस्य प्राग्भाव परिपालनाथोपस्थितस्य प्रध्वंसाय वा प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रवर्तन्ते; रोगस्येवोभय- विधहेतुपरिज्ञानात्। विनायको विघ्नेश्वरः पुरुषार्थसाधनानां कर्मणां विघ्नसिद्धयर्थं स्वरूपफलसाधनत्वविघातसिद्धये² विनियोजितः नियुक्तः रुद्रेण ब्रह्मणा चकारा- द्विष्णुना च गणानां पुष्पदन्तप्रभृतीनामाधिपत्ये स्वाम्ये ॥ २७१ ॥ भाषा—कर्म में विघ्न और उसकी सिद्धि के लिये रुद्र और ब्राह्मण ने विनायक (गणपति) को पुष्पदन्त आदि गणों का अधिपति बनाकर नियुक्त किया है ॥ २७१ ॥
१. गर्भधारणपোষণाय। २ विधानसिद्धये।