भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 198, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 198

१४२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्रौताग्निहोत्रादि-स्मार्तोपासनादिक्रियानुष्ठानसिद्ध्यर्थं ऋत्विजो वृणुयात् । यज्ञांश्च राजसूयादीन् विधिवत् यथाविधानं भूरिदक्षिणान् बहुदक्षिणानैव कुर्यात् ॥ ३१४ ॥ भाषा-(अग्निहोत्रादि) श्रौत एवं (उपासनादि) स्मार्त कर्मों का अनुष्ठान कराने के लिए ऋत्विजों का वरण करे। विधिपूर्वक प्रचुर दक्षिणा के साथ राजसूय आदि यज्ञ करे ॥ ३१४ ॥ भोगांश्च १दद्याद्विप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च । अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद्विप्रेषूपपादितम् ॥ ३१५ ॥ किंच, ब्राह्मणेभ्यो भोगान् सुखानि तत्साधनदानद्वारेण दद्यात् । वसूनि च सुवर्णरूप्यभूप्रभृतीनि विविधानि नानाप्रकाराणि देयानि । यस्मादेष राज्ञा- मक्षयो निधिः शेवधिर्यद् ब्राह्मणेभ्यो दीयते । साधारणधर्मत्वेन दानप्राप्तौ सत्यां राज्ञां दानप्राधान्यप्रतिपादनार्थं पुनर्वचनम् ॥ ३१५ ॥ भाषा-ब्राह्मणों को भोग अर्थात् सुख और (सोना, चाँदी आदि) अनेक प्रकार का धन प्रदान करे; क्योंकि राजा जो कुछ भी ब्राह्मणों को देते हैं वह उनकी अक्षय सम्पत्ति हो जाता है ॥ ३१५ ॥ अस्कन्नमव्यथं चैव प्रायश्चित्तैरदूषितम् । अग्नेः सकाशाद्विप्राग्नौ हुतं श्रेष्ठमिहोच्यते ॥ ३१६ ॥ किंच, अग्नेः सकाशादग्निसाध्याद्भूरिदक्षिणाद्राजसूयादेरपि विप्राग्नौ हुतं श्रेष्ठमिहोच्यते । यदेतदस्कन्नं क्षरणरहितं २अव्यथं पशुहिंसारहितं, प्रायश्चित्तैरदूषितं ३प्रायश्चित्तरहितम् ॥ ३१६ ॥ भाषा-अग्नि में हवन करने की अपेक्षा ब्राह्मण रूपी अग्नि में हवन करना श्रेयस्कर है, क्योंकि वह (ब्राह्मण रूपी अग्नि में हवन दोषादि की शङ्का से शून्य, पशुहिंसादि कष्ट से हीन और प्रायश्चित्त से अदूषित होता है ॥ ३१६ ॥ 'वसूनि विप्रेभ्यो दद्यात्' (आ० ३१५) इत्युक्तम्, कया परिपाट्या दद्यादित्याह- अलब्धमीहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेन पालयेत् । पालितं वर्धयेन्नीत्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ ३१७ ॥ १. दत्त्वा विप्रेभ्यो । २. अव्ययं । ३. प्रायश्चित्तायासरहितं ।