याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 202, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] १४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
पदानि क्रतुतुल्यानि भग्नेष्वविनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥ ३२५ ॥ किंच, स्ववलेषु करितुरगरथपदातिषु भग्नेष्वविनिवर्तिनां परबलाभिमुख- यायिनां पदानि क्रतुतुल्यान्यश्वमेधतुल्यानि विपर्यये दोषमाह-विपला- यिनां पराङ्मुखानां हतानां राजा सुकृतमादत्ते ॥ ३२५ ॥ भाषा—अपनी (हाथी, घोड़े, रथ, पैदल आदि) सेना के नष्ट हो जाने पर भी शत्रु की सेना की ओर लड़ते हुए राजा के प्रत्येकपग यज्ञों के तुल्य होते हैं (अर्थात् जितने पग जाता है उतने यज्ञों का फल पाता है) और वह चोट खाकर पलायन करने वालों के शुभ कर्मों के पुण्य प्राप्त करता है ॥ ३२५ ॥
तवाहंवादिनं क्लीबं निर्हेतिं परसंगतम् । न हन्याद्विनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षणकादिकम् ॥ ३२६ ॥ अपि च, तवाहमिति यो वदति तं क्लीबं नपुंसकं निर्हेतिं निरायुधं परसंगतमन्येन सह युद्ध्यमानं विनिवृत्तं युद्धाद्विनिवृत्तं युद्धप्रेक्षकं युद्ध- दर्शिनं । 'न हन्यात्' इति सर्वत्र संबन्धः । 'आदि' ग्रहणादश्वसारथ्यादीनां ग्रह- णम् । यथाह गौतमः ( १०।१७-१८)—'न दोषो हिंसायामाहवेऽन्यत्र व्यश्वसारथ्यानायुधकृताञ्जलिप्रकीर्णकेशपराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढोन्मत्तदूतगो- ब्राह्मणादिभ्यः' इति । शङ्खोऽप्याह—'न पानीयं पिबन्तं न भुञ्जानं नोपानहौ मुञ्चन्तं नावर्माणि सवर्माणं न स्त्रियं न करेणुं न वाजिनं न सारथिनं न सुतं न दूतं न ब्राह्मणं न राजानमराजा हन्यात्' इति ॥ ३२६ ॥ भाषा—'मैं तुम्हारा ही हूँ' ऐसा कहनेवाले, नपुंसक, शस्त्रहीन, दूसरे के साथ युद्ध में संलग्न, (युद्ध से) निवृत्त और युद्ध देखने के लिये आये हुए व्यक्ति को नहीं मारना चाहिए ॥ ३२६ ॥
कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् । व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः ॥ ३२७ ॥ कृतरक्षः पुरस्यात्मनश्च रक्षां विधाय प्रतिदिनं प्रातः काल उत्थाय स्वयमे- वायव्ययौ पश्येत् । ततो व्यवहारान् दृष्ट्वा मध्याह्नकाले स्नात्वा कामतो यथाकालं भुञ्जीत ॥ ३२७ ॥ भाषा—(पुर की और अपनी) रक्षा करके वह स्वयं आय और व्यय का लेखा देखे, इसके बाद व्यवहार (वाद-मुकदमे) देखे और तब स्नान करके समय से भोजन करे ॥ ३२७ ॥