याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 211, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंआचाराध्यायः १५५ पौर्वदेहिकं कर्म । तस्मात्पुरुषकाराभावे न दैवमस्तीति पुरुषकारे यत्नो विधातव्यः ॥ ३४९ ॥ भाषा—( इष्ट या अनिष्ट ) फल की प्राप्ति दैव ( भाग्य ) और पुरुष ( अपने कर्म ) से होती है। इसमें दैव ( भाग्य ) [ इस जन्म में अल्प प्रयत्न से अधिक फल के रूप में ] अभिव्यक्त पूर्व शरीर द्वारा किया गया कर्म ही होता है ॥ ३४९ ॥ इदानीं मतान्तराण्याह— केचिद् १दैवात्स्वभावाद्वा कालात्पुरुषकारतः । संयोगे २केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥ ३५० ॥ केचिदिष्टानिष्टलक्षणं फलं दैवादेवेच्छन्ति । केचित्स्वभावात्स्वयमेव भवति, न कारणमपेक्षत इति । केचित्कालात् । केचित्पुरुषकारत एवेति । इदानीं स्वमतमाह—दैवादीनां संयोगे समुच्चये फलं भवतीति कुशलबुद्धयो मन्वादयो मन्यन्ते ॥ ३५० ॥ भाषा—कुछ लोग ( इष्ट या अनिष्ट ) फल को भाग्य या स्वभाव से उत्पन्न मानते हैं; कुछ लोग समय को और कुछ लोग पौरुष या कर्म को फल का कारण मानते हैं । कुछ बुद्धिमानों ने इन सबके संयोग ( मिलने ) से फल की उत्पत्ति मानी है ॥ ३५० ॥ एकैकस्मात्फलं न भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह— यथा ह्येकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ॥ ३५१ ॥ नात्र तिरोहितमस्ति ॥ ३५१ ॥ भाषा—जिस प्रकार एक पहिए से रथ चल सकता, उसी प्रकार पौरुष के विना भी भाग्य या दैव की सिद्धि नहीं होती है ॥ ३५१ ॥ लाभाय परराष्ट्रं गन्तव्यमित्युक्तम् । लाभश्च त्रिविधः हिरण्यलाभो मूललाभो मित्रलाभश्चेति, तेषु मित्रलाभो ज्यायान् । ततस्तत्प्राप्त्युपाये यत्नो विधातव्यः । तत्प्राप्त्युपायश्च सत्यवचनमित्याह— हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः । अतो यतेत ४तत्प्राप्त्यै रक्षेत्सत्यं समाहितः ॥ ३५२ ॥ १. केचिद्दैवाद्धठात्केचित्केचित् । २. सिद्ध्यन्त्यर्था मनुष्याणां तेषां योनिरतु पौरुषम् । ३. लाभेषु ( = हिरण्य-भू-मित्रलाभानां मध्ये ) । ४. तत्प्राप्तौ ।