याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Page Header] व्यवहाराध्यायः १८७

[Main Text] विक्रयादिस्वत्वनिवृत्तिहेतुत्वस्य लोकशास्त्रयोरप्रसिद्धत्वात् । नापि विंशतिवर्षोप- भोगात्स्वत्वम् ; उपभोगस्य स्वत्वे प्रमाणत्वात्, प्रमाणस्य च प्रमेयप्रत्यनुत्पादक- त्वात् , रिक्थक्रयादिषु स्वत्वकारकहेतुष्वपाठाच्च । तथा हि-स्वामी रिक्थक्रय- संविभागपरिग्रहाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं, क्षत्रियस्य वर्जितम्, निर्विष्टं वैश्य- शूद्रयोः (गौ. २।१०, ३९-४२) इत्यष्टावेव स्वत्वकारकहेतून् गौतमः पठति न भोगम् । नैचेदमेव वचनं विंशतिवर्षोपभोगस्य स्वत्वापत्तिहेतुत्वं प्रतिपादयतीति युक्तम् । स्वत्वस्य स्वत्वहेतूनां च लोकप्रसिद्धत्वेन शास्त्रैकसमधिगम्यत्वाभावात् । एतच्च विभागप्रकरणे निपुणतरमुपपादयिष्यते, गौतमवचनं तु नियमार्थम् ॥ अपि च 'अनागमं तु यो भुङ्क्ते बहून्यब्दशतान्यपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्डये- त्पृथिवीपतिः ॥' इत्येतदनागमोपभोगस्य स्वत्वहेतुत्वे विरुध्यते । नच 'अनागमं तु यो भुङ्क्ते' इत्येतत्परोक्षभोगविषयम्, 'पश्यतोऽब्रुवत' इति प्रत्यक्षभोगविषय- मिति युक्तं वक्तुम् । 'अनागमं तु यो भुङ्क्ते' इत्यविशेषाभिधानात्, नोपभोगे बलं कार्यमाहत्र्रा तत्सुतेन वा । पशुस्त्रीपुरुषादीनामिति धर्मो व्यवस्थितः ॥' इति कात्यायनवचनाच्च । समत्त्वभोगे च हानिकारणाभावेन हानेरसंभवात् । न चैत- न्मन्तव्यम्-आधिप्रतिग्रहक्रयेषु पूर्वस्याः क्रियायाः प्राबल्यादपवादेन भूविषये विंशतिवर्षोपभोगयुक्तायाः, धनविषये दशवर्षोपभोगयुक्तायाः, उत्तरस्याः क्रियायाः प्राबल्यमनेनोच्यत इति । यतस्तेषूत्तरैव क्रिया तत्त्वतो नोपपद्यते, स्वैमेव ह्याधेयं देयं विक्रेयं च भवति । न चाहिप्तस्य दत्तस्य विक्रोतस्य वा स्वत्वमस्ति । ५अस्वत्व- दाने प्रतिग्रहे च दण्डः स्मर्यते— 'अदेयं यश्च गृह्णाति यश्चादेयं प्रयच्छति । उभौ तौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ चोत्तमसाहसम् ॥' इति । तथाऽऽध्यादीनां त्रया- णामपवादत्वेऽस्य श्लोकस्याधिसिमादीनामुत्तरश्लोकेऽपवादो नोपपद्यते । तस्मा- द्भूष्यादीनां हानिरनुपपन्नैव; नापि व्यवहारहानिः, यतः- 'उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तूष्णींभूतस्य तिष्ठतः । काले विपन्ने पूर्वोक्ते व्यवहारो न सिद्ध्यति ॥' इति नार- देनोपेक्षालिङ्गाभावकृता व्यवहारहानिरुक्ता, मत्व वस्त्वभावकृता । तथा मनुनापि (८।१४८)-'अजडश्चेदपौगण्डो विषयेँश्चास्य भुज्यते । भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्ध- नमर्हति ॥' इति व्यवहारतो भङ्गो दर्शितो न वस्तुतः । व्यवहारभङ्गश्चैव-भोक्ता किल वदति 'अजडोऽयमपौगण्डोऽबालोऽयमस्य संनिधौ विंशतिवर्षाण्यप्रतिरवं मया भुक्तं, तत्र बहवः साक्षिणः सन्ति; यद्यस्य स्वमन्वायेन मया भुज्यते तदायं किमित्येतावन्तं कालमुदास्ते' इति, तत्र चायं निरुत्तरो भवतीति । एवं निरुत्तर-

[Footnotes] १. विजितं । विनिर्जितम् । २. नचेदं वचनं । ३. उत्तरविषयक्रियायाः । ४. स्वत्वविशिष्टमेव-स्वयमेव । ५. अस्वश्वस्य । ६. विषये चास्य भुञ्जते । ७. समत्वेनापवादासम्भवात् ।