भारतकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 27, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 27

( २१ ) स्थल-विशेष में याज्ञवल्क्य में मनु के मत का कुछ परिष्कार भी किया गया है। उसके कुछ दृष्टान्त अधो-लिखित हैं—

<table> <thead> <tr> <th>म० स्मृ०</th> <th>या० स्मृ०</th> </tr> </thead> <tbody> <tr> <td>(१) गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत<br>ब्राह्मणस्योपनयनम् ।२।३६</td> <td>(१) गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽब्दे<br>ब्राह्मणस्योपनयनम् ।१।१४॥</td> </tr> <tr> <td>(२) एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यात्<br>८।७७।।</td> <td>(२) उभयानुमतः साक्षी<br>भवत्येकोऽपि धर्मवित् । २।७२॥</td> </tr> <tr> <td>(३) अकामतः कृतम्पापं<br>वेदाभ्यासेन शुध्यति ।<br>कामतस्तु कृतं मोहात्<br>प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः ॥ ११।४६॥</td> <td>(३) प्रायश्चित्तैरपेत्येनो<br>यदज्ञानकृतम्भवत् ।<br>कामतो व्यवहार्यस्तु<br>वचनादिह जायते ॥ ३।२२६॥</td> </tr> <tr> <td>(४) रेतः-सेकः स्वयोनीषु<br>कुमारीष्वन्त्यजासु च ।<br>सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु<br>गुरुतल्पसमं विदुः ॥ ११।५८॥</td> <td>(४) सखि-भार्या-कुमारीषु<br>स्वयोनिष्वन्त्यजासु च ।<br>सगोत्रासु सुत-स्त्रीषु<br>गुरुतल्प-समं स्मृतम् ॥<br>पितुः स्वसारं मातुश्च<br>मातुलानीं स्नुषामपि ।<br>मातुः सपत्नीं भगिनीम्<br>आचार्यतनयां तथा ॥<br>आचार्य-पत्नीं स्व-सुतां<br>गच्छंस्तु गुरु-तल्पगः ॥<br>३।२३१-३३॥</td> </tr> </tbody> </table> कुछ स्थान में मनु से साधारण वैमत्य भी है। उदाहरण के लिए 'ब्रह्म-हत्या- सम' तथा 'सुरा-पान-सम' कार्यों में मनु तथा याज्ञवल्क्य के परस्पर विभिन्न कथन को देखें— <table> <thead> <tr> <th>म० स्मृ०</th> <th>या० स्मृ०</th> </tr> </thead> <tbody> <tr> <td>(१) अनृतं च समुत्कर्षे<br>राज-गामि च पैशुनम् ।<br>गुरोश्चालीक-निर्बन्धः<br>समानि ब्रह्म-हत्यया ॥ ११।५५॥</td> <td>(१) निषिद्ध-भक्षणं जैह्मयम्<br>उत्कर्षे च वचोऽनृतम् ।<br>रजस्वला-मुखास्वादः<br>सुरापान-समानि तु ॥ ३।२२९॥</td> </tr> <tr> <td>(२) ब्रह्मोञ्झता वेद-निन्दा<br>कौट-साक्ष्यं सुहृद्वधः ।<br>गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः<br>सुरापान-समानि षट् ॥ ११।५६</td> <td>(२) गुरूणामप्यधिक्षेपो<br>वेदनिन्दा सुहृद्वधः ।<br>ब्रह्म-हत्या समं ज्ञेयम्<br>अधीतस्य च नाशनम् ॥ ३।२२८॥</td> </tr> </tbody> </table>