याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

मृतान्तरस्यापि लक्षणमुक्तम्—'योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि । क तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥' (१।१६२) इति । येनार्थिना प्रत्यर्थिना वा साक्षिणां योऽर्थः श्रावयितव्यो भवेत् 'यूयमत्रार्थे साक्षिणः' इति तस्मिन्नर्थिनि प्रत्यर्थिनि वा असति मृतेऽर्थे चानिविदिते, १साक्षी क्व कस्मिन्नर्थे कस्य वा कृते साक्ष्यं वदत्विति मृतान्तरः साक्षी न भवति । यत्र तु मुमूर्षुणा स्वस्थेन वा पित्रा पुत्रादयः श्राविता 'अस्मिन्नर्थेऽमी साक्षिणः' इति तत्र मृता- न्तरोऽपि साक्षी । तथाह नारदः ( १।९६) —'मृतान्तरोऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षु- श्रावितादृते' । तथा— 'श्रावितोऽनातुरेणापि यस्त्वर्थो धर्मसंहितः । मृतेऽपि तत्र साक्षी२ स्यात्षट्सु चान्वाहितादिषु ॥' इति ॥ ६८-६९ ॥ भाषा—तपस्वी, दानी, कुलीन, सत्यवादी, ( अर्थ और काम को छोड़ कर ) धर्म में प्रमुख रूप से रत, सरल, पुत्रवान्, धनवान् और श्रौत एवं स्मार्त कर्मों का अनुष्ठान करने वाले तीन से अधिक साक्षी जानने चाहिए जो ब्राह्मणादि वर्ण एवं मूर्धावसिक्त आदि जातियों के अनुसार सबका सबके लिये साक्षी बनना विहित है ॥ ६८-६९ ॥ तानेतानसाक्षिणो दर्शयति— स्त्रीबालवृद्धकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपाखण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ॥ ७० ॥ पतिताप्तार्थसंबन्धिसहायरिपुतस्कराः । साहसी दृष्टदोषश्च ५निर्धूताद्यास्त्वसाक्षिणः ॥ ७१ ॥ स्त्री प्रसिद्धा, बालोऽप्राप्तव्यवहारः, वृद्धोऽशीतिकावरः, 'वृद्ध'ग्रहणं वचन- निषिद्धानामप्येषामपि श्रोत्रियादीनामुपलक्षणार्थम् ; कितवोऽक्षदेवी, मत्तः पानादिना, उन्मत्तो ६ग्रहाविष्टः, अभिशस्तोऽभियुक्तो ब्रह्महत्यादिना, रङ्गाव- तारी चारणः । पाखण्डिनो निर्ग्रन्थप्रभृतयः । कूटकृत् कपटलेख्यादिकारी । विकलेन्द्रियः श्रोत्रादिरहितः, पतितो ब्रह्महादिः, आप्तः सुहृत्, अर्थ- संबन्धी विप्रतिपद्यमानार्थसंबन्धी, सहाय एककार्यः, रिपुः शत्रुः, तस्करः स्तेनः, साहसी ७बलावष्टम्भकारी । दृष्टदोषो दृष्टविरुद्धवचनः, निर्धूतो बन्धुभिरुत्सृक्तः, 'आद्य' शब्दादन्येषामपि स्मृत्यन्तरोक्तानां दोषादसाक्षिणां भेदाद- साक्षिणां स्वयमुक्तेर्मृतान्तरस्य च ग्रहणम् । एते स्त्रीबालादयः साक्षिणो न भवन्ति ॥ ७०-७१ ॥ १. साक्षित्वं कस्मिन्नर्थे । २. साक्षात्स्यात् । ३. वतारपाषण्डकूट । ४. पाषाण्डि । ५. निर्धूतश्रेयसा । ६. भूताविष्टः । ७. स्वबला । ८. दृष्टवितथवचनः ।